Дар соли 1919 мелодӣ дар шаҳри Фаримон, ки яке аз ноҳияҳои Машҳад мебошад дар хонаводае аз аҳли илму тақво, кӯдаке чашм ба ҷаҳон кушод, ки зиндагии ӯ, ҳамвора намунае барои муштоқони ҳақиқат хоҳад монд. Ӯ аз домани поки модар ва рӯҳи маънавии падараш, шайх Муҳаммад Ҳусайни Мутаҳҳарӣ, нахустин таълиму тарбияти илоҳиро дарёфт намуд. Дар чунин як шароити муқаддас аст, ки ғолибан ниҳоли огоҳиҳои виҷдон ва масъулятҳои бузурги рӯҳӣ, дар ҷони инсон шурӯъ ба рушду нумув мекунад ва дар чунин замине аст, ки мардҳои осмонӣ шукуфо мешаванд. Бешак Мутаҳҳарӣ аз ин гуна хонавода буд ва аз ин навъ хонавода бархост.
Шӯълаҳои ҳақиқатҷӯӣ, зуд мухолифатҳо ва насиҳатҳои атрофиёнро дар ҳам шикаст ва Муртазоро дар синни дувоздаҳсолагӣ, барои таҳсили улуми динӣ ба ҳавзаи илмияи Машҳад кашонд. Ин кори наве буд, ки ангезаҳо ва андешаҳои бисёреро яке пас аз дигаре дар рӯҳи ӯ зинда мекард.
Дар соли 1937 пас аз чанд сол таҳсил дар он ҳавза ва истифода аз дарсҳои устодони гуногун, равонаи ҳавзаи илмияи Қум шуд ва зиндагии пурфарозу нишеберо оғоз намуд. Шояд битавон гуфт, ки бештарин шӯълаҳои огоҳӣ ва муҳимтарин таҳаввулоти рӯҳию шахсиятии устод, вобаста ба ҳамин давраи понздаҳсолаи иқомати эшон дар Қум аст, ки фурсати бисёр муносибе буд то аз партавҳои илмӣ ва маънави шахсиятҳои бузурге чун Имом Хумайнӣ(р) Оятуллоҳ-ул-узмо Буруҷердӣ(р) ва хусусан, аллома Сайид Муҳаммадҳусайни Таботабоӣ(р), истифода кунад ва дар боло бурдани шахсияту маънавияти худ тавфиқ ёбад. Баъд аз ин давра аст, ки устод дар соли 1952 равонаи Теҳрон мешаванд ва фасли ҷадиде аз зиндагиро оғоз менамоянд. То ин марҳала метавон гуфт, ки дарахти шахсиятии устод ба булуғ расида ва натиҷадиҳию баҳраҳои бузурги маънавии худашро оғоз намудааст. Албатта набояд чунин пиндошт, ки шаклгирии як шахсият маҳдуд ба қитъае аз замону макон мебошад, балки аз таваллуд то марг дар ҳама муҳитҳои гуногуни зиндагӣ, ин шаклгирӣ ҷараён дорад, аммо дар айни ҳол метавон муҳимтарин бахши шаклгирии шахсияти инсонро ба як замон ва ҳатто як лаҳзаи хоссе донист.
Барқе аз манзили Лайлӣ бидурахшид саҳар
Ваҳ, ки бо хирмани маҷнун дили афкор чӣ кард.
Баъд аз сафар ба Теҳрон, фаолиятҳои илмии устод оғоз мешавад. Дар соли 1953 муқаддима ва шарҳи ҷилди аввали “Усули фалсафа ва равиши реолизм” ва дар соли баъд, шарҳи ҷилди дуввуми онро ба поён мерасонад.
Дар ин давраи зиндагии пурсамари устод, илова бар таҳқиқот, таълифот, хитобаҳо, мавъиза ва талошу кушишҳои устод барои ҳалли мушкилот ва норасоиҳои иҷтимоӣ, тадриси устод дар донишкадаи Илоҳиёт ва маорифи исломӣ, дар соли 1955 шурӯъ шуд ва низ дарсҳои эшон дар мадрасаи Марвӣ хусусан дар заминаи фалсафаи исломӣ, бисёр нақш офарин будаанд.
Аз назари илмӣ низ робитаи ҳамешагии эшон бо Имом дар Париж, сафар ба Париж барои дидор бо Имом, пазируфтани масъулият аз тарафи Имом, гуруснанишинӣ дар донишгоҳи Теҳрон барои вуруди Имом ва қабули масъулияти кумитаи истиқбол аз Имом ва... ҳама ва ҳама аз фаолиятҳои дигари устоданд.
Чӣ дарднок аст, ки аз оғози инқилоб ҳанӯз замони чандоне нагузашта буд, ки дар урдибиҳишти соли 1978 дастони заҳрогине ҳаёти устодро дар ҳам шикаст ва ҳазорон ҳазор нигоҳи мунтазирро маъюсона гирёнд. «Бурида бод ду дасти Абулаҳаб ва марг бар ӯ бод». (масад/1)
Ҳамеша чунин аст, ки инсонҳои бузург, бо зиндагии худ роҳҳои чӣ гуна зистанро ба рӯйи дигарон мегушоянд ва бо рӯҳи равшани худ, торикиҳои нигоҳу виҷдони инсонҳоро аз байн мебаранд. Бузургонро пеш аз онки дар суханонашон ҷустуҷӯ кунем, бояд дар зиндагиашон бишиносем зеро инсонҳои бузург ҳақиқатҳои пинҳонии худро на бо гуфтан, балки бо зистан баён мекунанд. Агар бидонем, ки зиндагӣ худ забонест, ки як инсони бузург ногуфтаҳои худро бо он мегӯяд, онгоҳ барои ёфтани гавҳарҳои як шахсияти барҷаста, дар дарёи зиндагиаш фурӯ хоҳем рафт ва ҳаргиз дар соҳили суханони ӯ нахоҳем монд. Дарё ҳамеша дар худ чизҳое дорад, ки ба соҳил намерасад ва дар зиндагӣ розҳое аст, ки ба сухан намеояд.
Бо дар назар гирифтани ончи баён шуд, нигоҳи гузаро хоҳем дошт, ба гушаҳое аз зиндагии маънавӣ ва маърифатии устоди Шаҳид Муртазои Мутаҳҳарӣ, ки бо зиндагӣ ва марги худ намунаи хуберо барои насл ҷавон офарид.
Бешак инсонҳое, ки дар таърих қадамҳои муҳимеро дар роҳнамоӣ ва ҳидояти одамиён бардоштаанд, дорои рӯҳи бо имон ва виҷдони лабрез аз илҳомоти илоҳӣ будаанд. Он қадамҳои маҳкам, дастҳо ва чеҳраҳои ҷиддию шикастнопазир, дар сояи рӯҳи холӣ аз имону маънавият чӣ гуна мумкин аст? Ва моҳ чӣ гуна метавонад, шаби торики инсонҳоро нур бахшад дар ҳоле, ки чеҳра ба сӯи хуршед надошта бошад? Ва Иброҳим чӣ гуна аз шӯълаҳои оташ наҳаросад, агар нагӯяд «Ман рӯйи худро ба касе кардам, ки осмонҳо ва заминро офаридааст». (Анъом/ 79) Ва он шамшер, чӣ гуна бар сари ҳамоқат, пастӣ ва ҷаҳолати инсонҳои гумшуда фуруд ояд, агар аз дастони пур аз имон ва яқини Алӣ (к) мадад нагирад?
Касоне, ки бидуни доштани бинишҳои маънавӣ, имони ростин ва бидуни бовар ба лутфу инояти илоҳӣ, дар роҳи ҳидояти инсонҳо гом бармедоранд, бештар ба масхара кардан ва ба бозӣ гирифтани инсонҳо монанд аст, то ба ҳидояти онҳо. Ин гурӯҳ, ки афроди фаровоне низ дорад, бо кирдору гуфторҳои худ, на танҳо гиреҳе аз ҳаёти инсони имрӯзаро намекушоянд, балки дар гумроҳ кардану аз байн бурдани сармояҳои маънавӣ ва фитрии[1] наслҳои башар фавқулода муваффақанд.
Агар ин инсонҳои ноаҳл ва холӣ аз азаматҳои маънавӣ ва илоҳӣ сокит нишаста буданд ва худро ба унвони “раҳбарони ҳидоят”, муаррифӣ накарда ва гумроҳиро ба исми ҳидоят нафурухта буданд, башар имрӯз гирифтори ин ҳама бадбахтӣ ва ранҷу фақру дуду оташ набуд. Мутаасифона бояд пазируфт, ки ҳидоятгарони дурӯғин, бештар аз дигарон нагузоштанд, ки башарият асри ҷоҳилиро пушти сар бигузорад ва тулӯъи имону огоҳиро шоҳид бошад.
Бо баёни ончӣ гузашт, метавонем ба равшанӣ бифаҳмем, ки азамату дурандешӣ ва таъсиргузории зиндагӣ ва осори устод Мутаҳҳарӣ, баёнгари имону маънавияти ростине аст, ки рӯҳ ва шахсияти устодро пурсамар карда буд. Дар инҷо ба чанд хусусияти маънавии устод мепардозем:
1-Имон: Ҳаргиз беимон, наметавон қадами устувореро дар роҳи ҳидоят инсонҳо бардошт. Имон, ба инсон ҷиддият, ирода ва пойдорӣ мебахшад, то инсон фарозу нишебҳоро пушти сар гузошта ба мақсади олии хеш бирасад. Устод аз ҷумла мӯъминоне буд, ки бо такия бар имони илоҳӣ, вазифаи азими инсонии хешро то охирин лаҳазоти зиндагӣ ба ӯҳда гирифт.
2-Тақво: Асосан як инсон дар гарави тақво ҳифз мешавад. Бо тақво аст, ки метавон рӯҳ ва шахсияти инсонро аз осебҳо ва офатҳои фикрӣ ва илмӣ ҳифз намуд. Андешаи равшан ва кирдори солиме, ки мо дар Шаҳид мушоҳида мекунем ҳаргиз бидуни тақво ба вуҷуд намеояд.
3-Ихлос: Ихлос дар ҳақиқат як навъ халосӣ ва раҳоист, раҳоӣ аз ангезаҳо ва аҳдофи пасту торик ва ороста шудани инсон ба ҳадафи илоҳӣ ва тавҳидӣ. Арвоҳи пасту ҳақир ҳаргиз наметавонанд анбӯҳи зиёди хостаҳои ширколуд, ангезаҳои дунявӣ ва ғайри илоҳӣро, ки монанди бандҳои асорати инсонанд, канор зада ба раҳоӣ ва ихлос даст ёбанд, чаро, ки ихлос натиҷаи навъе бузургию қудрати рӯҳ ва шахсияти инсонист.
Мо метавонем чунин бузургӣ ва қудратро дар рӯҳи устоди Шаҳид ба равшанӣ биёбем.Ӯ бо зиндагии худ, навъе дур шудан аз мақсадҳои пастро намоён сохт ба тавре, ки мо наметавонем дар ҳаёти ӯ ҳадафҳоеро биёбем, ки баёнгари фиребхӯрдагӣ ва гумроҳии рӯҳии ӯ бошад.
Рағбат ба сӯи мақому мансаб ва гароиш ба сӯи ному шӯҳрат ва ҳадаф гирифтани лаззатҳои моддӣ беарзиштар аз он буд, ки ҷое аз рӯҳи бузурги устодро ишғол кунад. . قل ان صلواتی..
4-Ибодат ва таҳаҷҷуд[2]: Устод Мутаҳҳарӣ, бо ҷиддияти тамом ба ибодат ва ниёишҳо, рӯҳу ҷони худро аз равшаниҳои маънавӣ меорост. Албатта дар ин роҳ аз шахсиятҳои пок ва устодони бузурги худ таъсир мегирифт. Ӯ дар даврони зиндагии худ инсонҳоеро дарёфт, ки ҳар кадом намунаи ноёби маънавият буданд ва пайванд ба олами маъно аз лаҳазоти зиндагиашон намудор буд. Дарки чунин инсонҳои боломақом ва барҷаста, метавонад аз муҳимтарин сабақҳои дигаргунии маънавӣ ва парвози рӯҳии инсон ба шумор ояд. Дар сояи чунин инсонҳо буд, ки Шаҳид Мутаҳҳарӣ бо равшаниҳои зулоли маънавияту ибодат пайванд хӯрд.
Шинохт ва тафаккур пояҳои муҳим ва заминасозе буданд, ки устоди Шаҳидро қодир месохтанд то вазифаи илоҳии хешро дар ҳидояти насли имрӯз ба сурати хубе анҷом диҳад. Дар ин бора метавон умури зеринро баён кард:
1-Талош ва ҷиддият дар роҳи шинохт ва маърифат: Рӯҳияи ҷустуҷӯ ва таҳқиқ, ва саъйю талоши хастагинопазир дар роҳи мутолиъа ва барасии мавзӯъот ва масоили гуногун, талош барои шинохти ниёзҳои ҷомеа ва баёни заруратҳои асосии замони ҳозир, ҳама ва ҳама аз хусусиёти муҳимест, ки устодро аз дигарон ҷудо менамуд.
Бидуни ҷиддият ва талош комилан номумкин аст, ки истеъдодҳою тавоноиҳои азими рӯҳии инсон роҳе барои шукуфо шудан биёбад ва ба камол бирасад. Дар сояи назм, талош, кушиш ва ҷиддият аст, ки метавон роҳи огоҳӣ ва пешрафтро паймуд. Чунонки ҳазрати Алӣ(к) фармуданд: «Бо роҳатии ҷисм ба илм наметавон расид ва бе ранҷ ганҷ муясар намешавад». Ганҷҳои ниҳони рӯҳи инсон бо кору талоши ҳамешагӣ ба зуҳур хоҳанд расид ва ин «кор» аст, ки сирри инсонро аён менамояд.
2- Таҳқиқ ба ҷои тақлид: Ҳар арзише агар дар ҷойгоҳу мақоми худ нигариста шавад арзиш аст, аммо ҳаминки дар ғайри ҷойгоҳи худ қарор гирад, ҳатто метавонад як зидди арзиш бошад.
Аз ҷумла мавзуъҳое, ки дар ҷойгоҳи худ комилан маъқул аст«таслим шудан ва тақлид кардан» аст. Агар инсони нодоне дар аҳкоми динӣ аз доное тақлид кунад хато накардааст, хусусан агар инсони доно дорои мақоми маънавӣ ва покии рӯҳ бошад. Аммо дар доираи тафаккуру андеша, мо то онҷо мутафаккир ва андешаманд ҳастем, ки муқаллид набошем ва то онҷо меандешем, ки тақлид накунем. Касе, ки тақлид мекунад қудрати андеша кардан надорад. Шарти зарурии тафаккур озодист ва ҳол онки муқаллид озод нест. Чизҳои бисёреро метавон ба дигарӣ вогузор кард, вале тафаккурро наметавон, баҳамин хотир ҳеҷ пайғамбаре наёмада аст то ба ҷои инсон бияндешад, балки ҳамаи пайғамбарон омадаанд то инсонҳо худашон ба андеша бипардозанд. Онҳо сабаби андешидани инсонҳо ҳастанд на ҷонишини тафаккури онҳо. Оятҳо ва ривоятҳое, ки моро ба андешаю тафаккур даъват мекунанд, беш аз онанд, ки битавон дар ин бора шак намуд.
Шаҳид Мутаҳҳарӣ бо ҳамаи эҳтиромҳое, ки барои устодони бузургвори худ мекард, ҳаргиз аз интиқод ва раду инкори назариёти онҳо боке надошт ва барои «андешидан» беш аз андешаҳо арзиш ва ҷойгоҳ қоил буд ва асосан он муаллимеро сазовори эҳтиром медонист, ки «андешидан»-ро биёмузад, на инки танҳо «андешаҳо»-ро баён кунад.
Устод барои тафаккур ва андешаи озод, монеъҳои муҳиммеро бар мешуморад, ки аз ҷумла метавон ба шахсиятзадагӣ, худбохтагӣ дар баробари расму одобҳои гузаштагон, такя бар занну гумон ба ҷои илму яқин, шитобзадагӣ ва майлу ҳавоҳои нафсонӣ ишора намуд.
Касоне, ки мағлуби иддае аз шахсиятҳо мешаванд, ҳаргиз наметавонанд, аз қаламрави он афрод фаротар омада илму равшаниҳои дигареро бибинанд. Голилей мегуфт:«Бояд бар дӯши ғулони илм савор шавем, то он дуртарҳоро бибинем.» Аммо ин чӣ гуна мумкин аст, агар мо ҳамеша ба пои онҳо биафтем?
3-Инсофи илмӣ: Тақрибан дар ҳамаи динҳо ва макотиби ахлоқӣ супориш шудааст, ки «Ончӣ барои худ намеписандӣ, барои дигарон низ маписанд». Ин супориши ахлоқӣ дар олами андеша ва тафаккур бисёр муҳим аст. Ҳар кас интизор дорад, ки дар бораи андешаҳо ва тафаккуроти ӯ шитобзада доварӣ нашавад, балки қабл аз ҳаргуна рад ё қабул, дидгоҳаш хуб фаҳмида шавад. Аммо чунин инсоне, мумкин аст нисбат ба дигарон чунин эҳтиёт ва инсоферо риоят накунад ва надониста ақоиду афкори дигаронро инкор кунад, ё кӯркӯрона онро пазируфта аз он ҳимоят кунад, ки албатта дар ин сурат аз инсофи илмӣ ба дур буда ва он супориши ахлоқиро нодида гирифтааст.
Чиқадар сазовор аст, агар мо ҳамеша диққат кунем, ки рад ё қабули ноогоҳонаи як тафаккур дар ҳақиқат чизе нест, магар рад ё қабули зеҳният ва бардошти нодурусти худи мо.
Дар замони ҳаёти устод тафаккуроту назарёти Морксистӣ бисёр ривоҷ дошт, вале бархурди устод бо чунин тафаккурот на аз рӯи шитоб ва ҷаҳл буд, балки ҳамроҳ бо андешаҳои зиёд ва ба сурати огоҳона ва мантиқӣ буд. Бо ин вуҷуд агар мавориди дуруст, маъқул ва мақбулеро низ медид нодида намегирифт ва бисёр мунсифона онро баён менамуд.
Асосан фарқи як мутафаккири огоҳ, ки ба дунболи кашфи ҳақиқат ва канор задани ботил аст, бо як инсони таъсирпазири замона, ки ҳадафаш инкори баъзе инсонҳо ва исботи баъзе дигар аст, ҳамин аст, ки аввалӣ кучактарин сухани ҳақро низ мепазирад ва дигарӣ бузургтарин хубиҳоро низ нодида мегирад.
Мутафаккир на аҳмақ аст ва на шақӣ, балки толиби ҳақиқат аст, ки ҳақиқатро ҳар ҷо ёфт ба роҳатӣ мепазирад, агарчӣ пеши сахттарин душманон бошад ва ботилро бо ҳеҷ таҳдид ва фишоре қабул намекунад, агарчӣ аз маҳбубтарин дустон бошад. Як андешаманди огоҳ ба «андешаҳо» таваҷҷӯҳ дорад, на ба «андешамандон» ва агар анлешаеро рад мекунад ва ё қабул мекунад, ҳаргиз ба хотири соҳиби он фикр намекунад, балки он фикрро аз ҳар кас ва дар ҳар куҷо, ки бошад рад мекунад ва ё қабул менамояд.
4-Огоҳӣ ба замон ва ниёзҳои асри ҳозир: Касе, ки огоҳӣ ба шароит ва хусусиёти асри худро надорад ва ба ниёзҳо ва заруратҳои он ошноӣ надорад, вале мехоҳад дохили кори ҳидоят шуда ислоҳи инсону ҷомеаро ба дасти гирад, бешак зарару осеби фаровоне бар виҷдон, истеъдод ва шахсияти инсонҳо хоҳад зад, гумроҳӣ ва залолатро бар башар бор хоҳад кард, ки ҳатто инсонситезони замонавӣ низ бо ҳазорон ҳазор аслиҳаю абзор наметавонанд монанди он гумроҳиро бар инсон бор кунанд.
Устоди Шаҳид дар гӯшаҳои мухталифи сухан, китоб ва рафтори худ нишон дода аст, ки кӯшиши фаровоне карда то вазъияти инсони имрӯзро ба хуби дарк кунад, то решаҳои нобасомонӣ ва ниёзҳои рӯҳии ӯро бишиносад ва бо такя бар сарчашмаи азими ваҳй, роҳи раҳоӣ ва растагориро биёбад. Ӯ ба хубӣ бар вазифаи бузурги мадориси динӣ таъкид мекард ва вазъияти кунунии онро посухгӯ намедонист ва муътақид буд, ки имрӯз мо ба «Шайх Тӯсиҳои асри ҳозир» муҳтоҷем. «Асосан сирри иҷтиҳод дар татбиқи дастуроти куллӣ бо масоили ҷадид ва ҳаводиси мутағайир аст. Муҷтаҳиди воқеъӣ он аст, ки ин рамзро ба даст оварда бошад ва таваҷҷӯҳ дошта бошад, ки мавзӯъот чӣ гуна тағйир мекунад ва ба дунболи онҳо ҳукмашон низ иваз мешавад ва илло танҳо дар масоили кӯҳна ва фикр шуда фикр кардан ва як «алал-ақво»ро табдил ба «алал-аҳват» намудан ва ё як «алал-аҳват»ро табдил ба «алал-ақво» кардан ҳунаре нест ва ин ҳама баҳсу ҷидол лозим надорад».[3]
5-Навоварӣ: Аз хусусиёти барҷастаи Шаҳид Мутаҳҳарӣ нигоҳи нав ва тозае аст, ки дар масоили мухталифи дини Ислом доштааст. Албатта лозим аст, ки бо диққат ва нозукбинӣ тоза будани як тафаккурро аз бидъат будани он ҷудо кард. Дар бидъат чизе ба дин афзуда мешавад, вале як нигоҳи бадеъ ва тоза, амри пинҳон ва фаромӯшшудаеро аз дин кашф мекунад, чунонки даричаҳои нав ва тозаеро, ки устод дар тӯли ҳаёти худ ба рӯи ҷавонон ва толибони ҳақиқат кушуд то ҳудуди зиёде умури фаромӯшшудаи диниро зинда намуд.
Бо таҳаввулоти гуногуни фарҳангӣ, иҷтимоӣ, сиёсӣ, санъатӣ ва... дар асри ҳозир ва хусусан дар асри бистум, баҳс дар бораи «дин» яке аз ҷиддитарин баҳсҳое шуд, ки мувофиқин ва мухолифини дин аз баррасии он ночор буданд. Дар ин миён андешамандон ва муслиҳони динӣ бори сангинтареро бар дӯши худ эҳсос карданд, чароки саъю талоши ҷиддии онҳо ба ин хотир буд то нишон диҳанд, ки «дин» як зарурати ҷовидона аст ва ҳаргиз мутааллиқ ва ё маҳдуд ба гузашта нест ва ҳеҷ дастоварди инсонӣ ва дигаргуниҳои замонавию таърихӣ наметавонад онро канор бизанад ва бемасраф созад.
Агар бигӯем, ки муҳимтарин мавзӯъи фикрии устоди Шаҳид, «дин» ва умури вобаста ба он буд, ҳаргиз хато нагуфтаем, ё аз воқеият дур науфтодаем. Асосан андешаманди диндоре, ки худ таъаллуқи ҷиддӣ ва устуворе ба дин дорад, ҳаргиз наметавонад дар баробари лағзишҳои зиёд, пурсишҳо ва тӯҳматҳое, ки нисбат ба дин шудааст бе аҳамият буда ва нигарон набошад.
Гарчӣ шумурдану ҷамъоварии тамоми дидгоҳҳои устод дар бораи дин ниёзманди кору таҳқиқи васеътар аст, вале дар айни ҳол метавон ба таври мухтасар муҳимтарин мабоҳиси эшонро ба сурати зерин, ки меояд баён намуд:
1-Зарурати дин[4]
Мо дар инсон фаолиятҳоеро шоҳидем ба номи «Фаолиятҳои тадбирӣ ва фикрӣ», ки дар воқеъ шарти лозими инсоният низ мебошад, чаро, ки «ниме аз инсонияти инсонро ақл, илм, огоҳӣ ва тадбири ӯ ташкил медиҳад».
Фаолиятҳои дигари инсон бар асоси ғариза ва барои лаззат анҷом мегиранд, вале дар фаолиятҳои тадбирию фикрии инсон « ӯ ҳамеша як тарҳ, нақша ва як теорияро дар марҳалаи амал пиёда мекунад». Ба баёни дигар, инсон дар фаолиятҳои фикрии худ, ки бар асоси ақл анҷом медиҳад ва на бар асоси хоҳишҳои нафс, ҳамеша ниёзманд ба тарҳу барнома, равишу интихоби васила барои расидан ба мақсад аст.
Ҳол савол ин аст, ки оё ақл метавонад тамоми ин гуна фаолиятҳоро идора карда онро роҳнамой кунад? Мо бояд ҳаду андозаи кори ақлро бидонем. «Дар инки нерӯи ақл, тафаккур ва андеша барои тадбирҳои ҷузъии зиндагӣ зарурӣ ва муфид аст баҳсе нест» интихоби дӯст, ҳамсар, риштаи таҳсилӣ, тафриҳ, фаолиятҳои нек ва... ҳама ва ҳама бо ақл мумкин аст, вале «оё инсон тавоноии онро дорад, ки барнома ва тарҳи куллӣ барои ҳамаи масоили зиндагии шахсии худро ки мувофиқи ҳамаи масолеҳи зиндагии ӯ бошад бирезад?» Яъне оё инсон метавонад бо ақли худ тарҳеро пешниҳод кунад, ки масалан саъодат чист ва бо чӣ корҳое бавуҷуд меояд? Шақоват ва бадбахтӣ чист ва сабабҳои он кадом аст? То инки баъдан бар асоси ин барнома фаолиятҳои тадбирӣ ва фикрии худро пеш барад.
Диққат намудан ба ду нукта ин саволро ҷиддитар мекунад, яке инки инсон мавҷуди иҷтимоъист ва «зиндагии иҷтимоӣ ҳазорҳо масъала ва мушкил барояш ба вуҷуд меоварад, ки бояд ҳамаи онҳоро ҳал кунад ва масъулияти худро дар муқобили ҳамаи онҳо равшан намояд. Ба баёни дигар «саъодати худро бояд дар шоҳроҳе ҷустуҷӯ кунад, ки ҷомеаро ба саъодат ва камол бирасонад.» Дуввум онки инсон як мавҷуди абадӣ ва дорои рӯҳи ҷовидона аст ва ба ҳамин хотир бояд корҳои худро тавре анҷом диҳад, ки саъодати абадӣ ва ҷовидро ба даст оварад.
Пас, оё инсон метавонад бо такя бар «ақл»-и худ барномаеро, ки ҷомеъ, ҳаматарафа ва куллӣ бошад пешкаш намояд ва бар асоси он фаолиятҳои тадбирии худро тавре анҷом диҳад, ки ҳам саъодати ҷомеа дар он риъоят шуда бошад ва ҳам саъодати абадӣ ва ҷовидонии инсон? Ношинохта мондани Инсон ва истеъдодҳо ва имконоти ӯ, ки сабаби номаълум мондани саъодату шақовати инсон шудааст ва аз тарафе «таҷриба надоштани ақл нисбат ба олами охират» ақлро аз офаридани чунин барномае комилан оҷиз ва нотавон мекунад.
«Инҷост, ки ниёз ба як ақида ва идеология зарурати худро менамоёнад, яъне ниёз ба як теорияи куллӣ, як тарҳи ҷомеъ ва ҳамоҳанг, ки ҳадафи асоси он камоли инсон ва таъмини саъодати ҳамагонист ва дар он роҳҳои асосӣ, боядҳо ва набоядҳо, хубиҳо ва бадиҳо, ҳадафҳо ва асилаҳо, ниёзҳо ва дарду дармонҳо, масъулиятҳо ва таклифҳо мушаххас шуда бошад ва манбаи илҳоми таклифу масъулиятҳои ҳамаи инсонҳо буда бошад». Ин чунин ақидае бояд «аз мақоми болотар аз ақли инсон, яъне мақоми ваҳй» ва тавассути Анбиё, ки пайванд ба холиқи ҷаҳон ва ваҳй ҳастанд, таҳаққуқ ёбад. Дар ғайри ин сурат «инсон маҳкум ба саргардон ва гумроҳ мемонад ва ҳар тарҳ ва идеология аз тарафи инсони саргардон дар ин торикии дунёи моддӣ, ҷуз саргармӣ ва сардаргумӣ чизе нест».
Хулоса онки, мо ба кашфи як ниёзи зарурӣ барои инсон ҳастем, яъне ниёз ба барномае дорем, ки ҷомеа ва инсонро ба сӯи саъодати ҳақиқӣ ва хушбахтии воқеӣ роҳнамоӣ кунад. Ва бо кашфи тавоноии ақл дар пешкаш намудани чунин барномае метавонем ба зарурати дин ва омадани пайғамбарон пай барем.
«Танҳо дин аст, ки метавонад робитаи инсон бо худаш ва дигаронро таъмин кунад. Ҳеч чизе қодир нест ва нахоҳад буд, ки ҷои динро бигирад».
Мумкин аст идаъо шавад, ки дин реша дар рӯҳ дорад, решае дар дуруни инсонҳо надорад, яъне инсон нисбат ба дин бегона аст ва масали он нисбат ба дин «масли коғази сафед аст нисбат ба он сатрҳое, ки рӯйи он нақш мебанданд... коғаз фақат ҳамин қадар имконият дорад ки рӯйи он чизе навишта бишавад; хоҳ чизи хуб рӯйи он навишта шавад ё чизи бад».
Дар Ислом масъалае вуҷуд дорад ба номи «фитрат», ки «навъи хоссе аз хилқат ва офариниш аст, ин чӣ гунагии хосс, ки Худои мутаъол ҳамаи инсонҳоро бар асоси он офаридааст табдил пазир нест ва ҳечгоҳ дигаргун намешавад[6], сиришт ва хамирмояи инсонҳоро наметавон дигаргун кард». Ҳол, бар асоси ҳамин фитрат, дин, хилқат ва офариниши хос аст, ки инсон дар ҷустуҷӯи чизҳои хосе аст, ки «пайғамбарон онро аз ҷониби Худованд овардаанд. Ончӣ пайғамбарон овардаанд, посухгӯи ҳамин фитрат аст, ки дар даруни инсон вуҷуд дорад». Пас дин як амри фитрист яъне «чизе нест, ки инсон нисбат ба он бегона бошад, балки чизест, ки талаб он дар сиришти инсон нуҳуфта ва пинҳон аст».
Бинобар ин, кори пайғамбарон монанди кори «боғбонест, ки гулу гиёҳро парвариш медиҳад ва ё дарахтеро парвариш медиҳад. Яъне дар худи ин гул ё дарахт як истеъдод ва омодагӣ барои як чизи хос ва ё як талаби чизи хос ҳаст. Донаи хурмо ё зардолӯро агар мекоранд интавр нест, ки инҳо (донаҳо) барои хурмо шудан ва ё зардолӯ шудан бетафовут бошанд ва боғбон биёяд ин зардолӯро хурмо ва ё олболуро зардолӯ бикунад ва ...».
Оятҳо ва ривоёти фаровоне дорем, ки ба фитрӣ ва бетафовут набудани инсон нисбат ба дин ишора кардаанд: « Пас рӯйи худро ба хотири таслим ва гаройиш ба ҳақ ба тарафи ин дин кун сиришт ва хилқате, ки Худованд мардумро мувофиқи он офаридааст. Офариниши Худованд тағйирпазир нест. ҳамон дини пойдор» Рум/ 30, ва Аъроф/ 172, Иброҳим/ 10.
Дар хутбаи аввали Наҳҷул-балоға[7] низ чунин омадааст, ки: «Худованд пайғамбарони худашро яке пас аз дигари фиристод. Паёбарон омаданд то аз мардум аҳду паймонеро, ки дар фитраташон ҳаст бихоҳанд ва неъматҳои Худоро, ки башар онҳоро фаромӯш кардааст, ба ёди ӯ (башар) биёваранд. Пайғамбарон омаданд то мардумро огоҳ кунанд, ки дар беруни рӯҳи шумо, дар қаъри ақлҳои шумо ва дар ботини шумо ганҷҳое вуҷуд дорад дар ҳоле, ки худатон ғофилед». Пайғамбарон ин чизҳои дафн шуда ва ганҷҳои пинҳонро, ки дар инсон ҳаст ошкор мекунанд.
Албатта ҷой гуфтан аст, ки мо метавонем фитратро ду гуна маъно кунем:
«Фитрати идрокӣ маънояш ин аст, ки дин (ё Худошиносӣ ба танҳоӣ) аз назари идрок ва фикри башар, фитрӣ ва як амри дурунӣ аст, яъне ақли инсон худ бахуд онро мепазирад.... ва ниёз ба таълиму таъаллум мадраса нест... ва далел намехоҳад... ё далелашро ҳамеша ҳамроҳ дорад». Ва аммо мурод аз фитрати эҳсосӣ ин аст, ки «ҳатто эҳсосоти инсонӣ ӯро ба сӯи дин мекашонад. Як вақт мегӯем инсон фитратан Худоро мефаҳмад (фитрати идрокӣ), вале як вақт мегӯем: Инсон фитратан (худ бахуд) ба сӯи Худо гароиш ва кашиш дорад».
«Илм омадааст барои ин, ки дониши инсонро густариш бидиҳад ва шинохтро афзоиш диҳад. Динҳои осмонӣ ҳам омадаанд, то ки шинохти инсонро афзоиш диҳанд, аммо ин афзоиш додан барои амиқтар шудани шинохт аст. Омадаанд бигӯянд, тамоми ин ҷаҳон, ки мебинед дар муқобили олами ғайб, ки бар ин ҷаҳон иҳота дорад (Ка-ҳалқатин фи-л-фалотин) мисли як ҳалқа дар саҳро аст». Яъне, дин илова бар афзоиши шинохт ва маълумоти дунявӣ вазифа дорад огоҳиҳои инсонро дар бораи олами ғайб афзоиш диҳад.
Албатта илму дин ҳарду мавриди ниёзи инсон аст, вале ҳаркадом ба танҳоӣ мушкилот ва нобасомониҳои фаровонеро ба дунбол хоҳад дошт. Дин дар канори илм аст, ки аз хурофот дӯр мемонад «вагарна (дин) ба яхбастагии фикрӣ, таъассуби кӯр[9] ва бо шиддат ба гирди худ чархидан ва роҳ ба ҷойе набурдан табдил мешавад. Онҷо, ки илму маърифат нест, имони мӯъминони нодон бозича мешавад дар даст мунофиқони зирак» аз тарафи дигар илмгароии маҳз (яъне соинтисм) низ «аз сохтани инсони комил нотавон аст. Инсони тавоно ва қудратманд месозад, на инсони бофазилат ва бошарофат. Имрӯз ҳама ба ин натиҷа расидаанд, ки асри илми маҳз ба поён расидааст ва як ниёзмандии асосӣ ҷомеаҳоро ба хатар кашонда таҳдид мекунад. Баъзе мехоҳанд ин халаъ ва ниёзро бо фалсафаи маҳз пур кунанд, баъзе даст ба домани адабиёт, ҳунар ва улуми инсонӣ шудаанд». Аммо бо рӯйгардондан аз дин ва илҳомоти он, ҳаргиз ин халаъ пур нашуда ва нахоҳад шуд.
«Алома Иқболи Лоҳурӣ мегӯяд: Башарияти имрӯз ба се чиз ниёзманд аст:
1-Нисбат ба ҷаҳон диди рӯҳонӣ ва илоҳӣ дошта бошад.
2-Озодии рӯҳонӣ барои ҳар шахс.
3-Усули асосӣ,ки дорои таъсири ҷаҳонӣ бошад ва такомулу пешрафти иҷтимоъии башарро бар асоси диди рӯҳонӣ ва илоҳӣ тавҷеҳ кунад.
Таҷриба нишон медиҳад ҳақиқате, ки танҳо аз роҳи ақл ба даст ояд ва илҳоми шахсии инсон бошад, наметавонад он гармии эътиқоди зиндаро дошта бошад. (Ҳақиқатеро, ки инсон бо эътиқод дарк мекунад болотар аз ҳақиқате аст, ки бо илм дарк мешавад) Ба ҳамин далел аст, ки ақли танҳо чандон таъсире дар навъи башар накарда дар ҳоле, ки дин ҳамеша сабаби боло рафтани афрод ва тағйири шакли ҷомеаи башарӣ будааст».
Агар башар танҳо ва танҳо ба илму ақл такя кунад, ҳаргиз наметавонад гароишҳо ва ҳадафҳои олӣ дошта бошад ва дар ин сурат аст, ки «тамоми қудрати илмӣ, сарфи худхоҳиҳо ва худпарастиҳо, афзунталабиҳо, бартариталабиҳо, истисморҳо, истибдодҳо, найрангҳо ва найрангбозиҳо мешавад.» Ин дин аст, ки метавонад ҳадафҳои инсонро боло бибарад ва ба башарият ранги инсонӣ бидиҳад, вагарна илм фақат абзор месозад, ва ҳаргиз наметавонад ҳадафҳои инсонро ислоҳ кунад.
«Уилл Дюран, нависандаи маъруфи «таърихи тамаддун» бо инки як инсони бедин аст, мегӯяд: Ихтилофи дунёи қадим бо дунёи мошинии ҷадид фақат дар василаҳо ва абзорҳост, на дар мақсадҳову ҳадафҳо. Чӣ хоҳед гуфт, агар ҳама пешрафтҳои мо танҳо ислоҳи роҳҳо ва равишҳо бошад, на беҳбуди мақасадҳову ҳадафҳо?» «Ба ҳамин хотир аст, ки олими бе имони имрӯз бо ҷоҳили беимони дирӯз аз назари табиат ва моҳияти рафторҳо ва кирдорҳо ҳечгуна тафовуте надорад. Чӣ фарқе ҳаст миёни Черчилҳо, Ҷонсонҳо, Ҷексинҳо ва Столинҳои имрӯз, бо Фиръавнҳо, Чингизҳо ва Отилоҳои дирӯз?»
«Мо ба чашми худ мебинем ҳеч чизе нест, ки барои ҳамеша боқӣ бимонад, ҳама чиз дигаргун мешавад, кӯҳна мегардад, барчида мешавад, даврони умраш мегузарад ва ба ва охир мерасад. Оё дин низ ҳамин тавр аст?»
Барои посух ба ин савол бояд худи динро барраси кард. «Агар дин бихоҳад дар ин дунё боқӣ бимонад, бояд дорои яке аз ин ду хосият бошад: Ё бояд дар ботини башар ва дар дуруни фитрат ҷо дошта бошад, ва ё агар лоақал худаш хостаи табиии башар набошад, бояд василаи таъминкунандаи хостаҳои башар бошад басурате, ки чизи дигар натавонад ҷой онро бигирад, яъне бояд чунин фарз кунем, ки башар як ришта ниёзҳо дорад, ки он ниёзҳоро фақат дин таъмин мекунад». Пас агар дин, худ як ниёзи ҳамешагӣ бошад, ё танҳо василаи таъмини баъзе аз ниёзҳои ҳамешагӣ бошад, дар ин ду сурат боқӣ хоҳад монд ва ҳаргиз як падидаи муваққат ва маҳдуд ба як давра ё замони хос нахоҳад буд.
«Иттифоқан, дин ҳарду хосиятро дорад, яъне ҳам ҷузъи ботини инсон буда, хостаҳои фитрӣ ва отифии башар аст ва ҳам аз лиҳози таъмини ниёзҳо ва хостаҳои башарӣ мақомеро дорад, ки ҷонишин надорад ва агар таҳлил кунем маълум мешавад, ки аслан имкон надорад чизи дигар ҷояшро бигирад... . Замоне хаёл мекарданд, агар тамаддун пешрафт кунад, дигар ҷое барои дин боқӣ намемонад.Имрӯз дигар маълум шудааст, ки пешрафти илму тамаддун ниёзеро, ки башар ба дин барои як зиндагии хуб дорад бартараф намекунад. Башар ҳам аз лиҳози шахсӣ эҳтиёҷ ба дин дорад ва ҳам аз лиҳози иҷтимоӣ.
Ҳаргиз наметавон аҳамият ва нақши ахлоқу қонунро дар сомондиҳӣ ҷомеаҳои инсонӣ ва амниятофаринӣ ва ислоҳи робитаҳои инсонӣ нодида гирифт, вале дар айни ҳол наметавон инкор кард, ки ахлоқ ва қонуни муназзамшуда ҳаргиз кофӣ нест, балки ҳарду ба пуштивонаҳои иҷроӣ ниёзманданд ва як чизи дигаре бояд бошад то зомини анҷоми онҳо бошад. «Иҷтимоъ, қонун ва ахлоқ мехоҳад ва пуштивонаи қонуну ахлоқ ҳам фақат ва фақат дин аст. Инки мегӯянд ахлоқ ба танҳои бе кӯмаки дин ҳам истиҳкоме хоҳад дошт, ҳаргиз бовар накунед; чунин ахлоқе дуруст мисли пули бе пуштивонааст, ки эътиборе надорад, мисли эъломияи ҳуқуқи башар аст, ки урупоиён мунташир карданд ва мекунанд ва худашон ҳам қабл аз дигарон бархилофи он амал мекунанд. Чаро? Чун такя ба имоне, ки аз умқи виҷдони башар бархоста бошад нест».
Асосан бидуни дин, арзишҳо давом намеёбад то инсонҳо ба он арзишҳо мутаъаҳид бошанд. «Адолат, баробарӣ, озодӣ, инсоният ва ҳамдардӣ... то пойи дин дар миён набошад ҳақиқат пайдо намекунад».
Олексис Корл мегӯяд: мағзҳо (ақлҳо) хеле пеш рафта аммо афсӯс, ки дилҳо ҳанӯз заъиф аст. Дилро фақат имон қавӣ мекунад, бо дилҳои заъиф, ахлоқу қонун ва ҳуқуқу арзишҳо ҳама ва ҳама бе фурӯғ ва бе маъно мешаванд.
«Асосан инсоният баробар аст бо дину имон ва агар дину имон набошад, инсоният нест».
«Ислом номи дини Худост ва ҳама пайғамбарон барои он барангехта шуда ва ба он даъват кардаанд. Сурати ҷомеъ ва комили дини Худо ба василаи хотами пайғамбарон, Ҳазрати Муҳаммад(с) ба мардум иблоғ шуд, ки бо он пайғамбарӣ поён ёфт ва имрӯз бо ҳамин ном дар ҷаҳон шинохта мешавад.
Таъолими Исломӣ, ки ба дасти Хотами анбиё иблоғ шуда ва сурати комилу ҷомеъу ҳамешагии дини Худост, мушаххасот ва фарқҳои хос дорад, ки муносиб бо давраи хотамият аст. Ҳар як аз ин мушаххасот меъёрест барои шинохти Ислом. Бо ин меъёру миқёсҳо – ки ҳар кадом як «асл» аз усули таълимоти Исломист– метавон симое аз Исломро ба даст овард».
Меъёорҳои шинохт ва арзёбии дини Ислом ё ҳар дини дигар, дар се бахши куллӣ қарор мегирад, ки бо барраси ва мутолиъаи ин се бахш метавон тавоноиҳо ва шоистагиҳои ин мактабро шинохт. Ин се бахш иборатанд аз:
1-Маърифат яъне шинохтшиносӣ[13]
2-Ҷаҳон бинӣ
3-Идеология, ки ҳамон эътиқодот аст.
«Идеологияи ҳар мактаб устувор аст бар ҷаҳон бинии он ва ҷаҳонбинии он устувор аст бар назарияаш дар бораи маърифат ва шинохт. Мутараққи будан ҳар идеология вобаста аст ба мутараққи будани ҷаҳонбинӣ ва мутараққи будани ҷаҳонбинӣ вобаста аст ба мутараққи будани шинохтшиносии назарӣ он ва ҳикмати назарӣ вобаста аст ба мантиқи он мактаб».
«Ислом, ҳар чандки як мактаби фалсафӣ нест ва бо забону истилоҳи фалсафӣ бо мардум сухан нагуфтааст ва забоне дорад махсус ба худ, ки ҳамаи табақот ба андозаи фаҳм ва истеъдоди худ аз он баҳра мегиранд, вале дар айни ҳол байни матолиби худ дар бораи ҳамаи ин масоил (се бахши гузашта) сухан гуфтааст ва ин сахт ҳайратовар аст».
Албатта комилан равшан аст, ки ироаи чунин тасвире аз Ислом кору таҳқиқи фаровонеро металабад ва хусусан бо таваҷҷӯҳ ба умқи таъолими Исломӣ, заруратан бояд ин кор тавассути уламо ва барҷастагон ва бо ниҳояти диққат ва еҳтиёт анҷом бигирад, чаро, ки «тадвини идеология ва ҷаҳонбинӣ ва шинохтшиносии Исломӣ бо таваҷҷӯҳ ба назариёти арзандаи уламои Исломӣ, аъам аз фуқаҳо, ҳукамо, урафо ва... чандин ҷилд китоби бузург хоҳад шуд»[14].
Дини Ислом як дини ҳама ҷонибааст ва ҳаргиз як буъде аз абъоди зиндагии инсонро нодида нагирифта ва инкор накардааст. «Ислом ба таври яқин, бо инки динест иҷтимоӣ ва барои ҷомеа арзиш қоил аст, ҳуқуқ ва имтиёзоти воқеъии инсонҳоро нодида намегирад ва фардро аз назари шахсӣ дар муқобили иҷтимоъ ночиз намешуморад. Монанди бархе аз мутафаккэрони ҷаҳонӣ намегӯяд фард ҳеч кора аст, ҳар чӣ ҳаст ҷомеааст, ҷомеа соҳиби ҳақ аст на фард, ҷомеа молик аст на фард, ҷомеа асл аст на фард. Ба таври яқин, Ислом тарафдори ҳуқуқи моликияти ихтисосиаст, барои фард асолат ва истиқлол қоил аст, адолатро ба ин намедонад, ки фард дар ҷомеа ба куллӣ нобуд шавад, балки ба ин медонад, ки дар ҷомеа шароити як мусобиқаи сад дар сад комил, ҳамеша фароҳам бошад ва ба ҳукми ин мусобиқа, ки дар майдони кору таклиф ва фазилату ахлоқ сурат мегирад, имтиёз ва ҳуқуқи ихтисосӣ ба инсонҳо дода шавад». Пас нигоҳи Исломӣ ҳама ҷонибааст ва ҳаргиз имтиёозоти афродро нодида намегирад. Шароит ва имконоти рушду тараққӣ албатта бояд барои ҳама баробар бошад, ҳол дар ин шароити баробар, ки мисли шароити як майдон мусобиқа аст, ҳар кас тавонист муваффақиятҳо ва имтиёзотеро ба даст биёварад бешак аз ҳуқуқи хоси ӯ хоҳад буд.
Чизе, ки дар он шаке нест ин аст, ки Ислом бо ҷудо накардани байни амалу риё ва илму ҷаҳолат ва ҳаққу ботил ба шиддат мубориза кардааст. Ҷомеаи Ислом яъне ҷомеаи бе табъиз, ва якпорча, яъне ҷомеае, ки имтиёозоти хаёлӣ ва дурӯғин дар он бе эътибор аст, на ҷомеаи бе тафовут, ки ҳатто имтиёзоту муктасабот ва лаёқатҳою истеъдодҳо низ дар он иҷборан нодида гирифта мешавад».
Таъолими Исломӣ ба тамоми ҷонибҳо таваҷҷӯҳи комил дорад. Ин таъолим дар се бахши асоси тақсим мешавад:
А–Усули ақоид, яъне чизҳое, ки барои ҳар инсон лозим аст, ки ба унвони як ақида онро ба даст биёварад. Коре, ки дар ин замина бар ӯҳдаи инсон аст аз навъ кори илмӣ ва таҳқиқӣ аст.
Б–Ахлоқиёт, яъне хислатҳое, ки вазифаи як фарди мусулмон аст, ки хештанро ба он хислатҳо ва хубиҳо биорояд ва аз сифатҳои бад хештанро дур нигоҳ дорад. Коре, ки дар ин замина бар ӯҳдаи инсон аст аз навъ муроқибату нигаҳбонӣ нафс ва худсозист.
В–Аҳком, яъне дастурҳое, ки марбут аст ба фаолиятҳои ва берунии инсон, чӣ фаолиятҳои маъошию маодӣ бошад ва чӣ дунявию ухравӣ, ва ё фардию иҷтимоӣ».
Зуҳури дини Ислом, ҳамроҳ бо эълони ҷовидонагии ин дин ва баста шудани дафтари пайғамбарӣ будааст. Ҳол, бо дарназар гирифтани далоиле, ки эҳтиёҷи ҳатмии инсонро ба ваҳй собит мекунад, чӣ гуна метавон масъалаи хатми пайғамбарӣро тавзеҳ дод? «Оё хатми пайғамбарӣ зуҳур накардани набии дигар баъд аз хотам-ул-анбиё ҳазрати Муҳаммади Мустафо(с) ба маънои кам шудани истеъдодҳои маънавӣ ва поин омадани башарият дар ҷанбаҳои рӯҳонист? Оё модари рӯзгор аз зоидани фарзандони малаксифат, ки битавонанд бо ғайб ва малакут пайванд дошта бошанд, нотавон шудааст ва эълони хатми пайғамбарӣ ба маънои эълони нозо шудани табиат нисбат ба чунон фарзандонест?
Аз тарафи дигар мо медонем, ки ниёзҳои башар замон ба замон тағйир мекарда ва башар дар ҳар замоне ниёзманди паём ва паёмовари навине будааст, ва аз инрӯ пайғамбарони илоҳӣ паёпай меомаданд ва баъзе аз аҳкомҳои шариъати гузаштаро насх менамуда ва шариъати ҷадидеро ба ҳадя меовардаанд. Ҳол, чӣ гуна метавон фарз кард, ки бо омадани дини Ислом, «пуле, ки ҷаҳони инсонро бо ҷаҳони ғайб пайванд мекунад яксара хароб гардад ва дигар паёме ба башар нарасад ва башарият бетаклиф монад?»
«Чаро шариъатҳо хатм шуд ва қонунҳое, ки аз тарафи Худо барои ҳидоят ва роҳнамоии башар омада як мартаба ба марҳалае расид, ки дигар мутаваққиф шуд? Оё он сабабҳое, ки пештар вуҷуд дошт ва сабаб мешуд, ки қонунҳои илоҳӣ ҳам дигаргун шавад баъдҳо дигар пайдо намешавад? Читавр мешавад, ки он сабабҳо дигар пайдо нашавад? Магар он сабабҳо ғайр аз дигаргун шудани шароити иқтисодӣ, сиёсӣ, фарҳангӣ ва иҷтимоъист? Инҳо, ки ҳамеша дар тағйир ва табдил аст, пас чаро шариъате охирин шариъатҳо бошад?»
Барои ҷавоб ба маҷмӯаи саволҳои гуфташуда албатта ба баҳс ва баррасии тӯлоние ниёз аст, аммо ба ихтисор метавон чунин гуфт, ки «иҷтимоъи башарӣ монанди як инсон аст. Давраи кудакӣ дорад, давраи рушд ё наздик ба марҳалаи булуғ ва давраи булуғ дорад. Башарият дар ибтидо ҳолати як кӯдакро дорад, яъне асосан қудрати дарёфташ кам аст. Ҳар миқдор, ки пеш меравад ва рушдаш бештар мешавад, истеъдоди бештаре пайдо мекунад. Монанди дастур-ул-амале,[17] ки ба бачча бидаҳед. Дастур-ул-амалҳои шумо собит аст, вале бача қобил нест ва тавони онро надорад, ки тамоми дастур-ул-амалҳои шуморо анҷом бидаҳад. Баъд, ки миқдоре истеъдод ва тавоноӣ пайдо мекунад, шумо миқдоре аз дастур-ул-амалҳоро ба ӯ медиҳед... то ба ҷое мерасад, ки ақлаш комил шуда ва шумо ҳар чӣ дастур-ул-амал дошта бошед метавонед ба ӯ бидиҳед ва тамоми роҳу равишро ба ӯ биёмӯзед, ки то охири умр ба онҳо амал кунад.
Усул ва қонунҳои куллие, ки башар эҳтиёҷ дорад то аз тариқи ваҳй ба ӯ гуфта шавад номаҳдуд нест, балки маҳдуд аст. Инки тамоми дастурҳо ба башари аввалия дода нашудааст барои ин буда, ки башар дар он вақт, замони кӯдакиро мегузаронидааст. Қонунҳои куллӣ дар тамоми асрҳо як навъ аст, вале башар он истеъдодро, ки тамоми аҳком ба ӯ гуфта шавад надоштааст ва агар ҳам гуфта мешуд наметавонист ба иҷро дароварад. Ҳамон миқдоре ҳам, ки мегуфтанд ҳатман бояд баъд аз он, барояш сарпараст (ва роҳнамое ба унвони пайғамбари таблиғӣ) бифиристанд, ки инҳоро ба иҷро дароварад. Аммо вақте башар ба давраи булуғи худаш расид, ба давраи ақли комил, ба даврае, ки дар он тавоноии дарёфти он қонунҳоро дорад, ки усули низомӣ иҷтимоӣ ва фардии ӯст... онвақт ба ӯ мегӯянд тамоми ваҳйе, ки бояд башарро ҳидоят кунад ҳамин аст.» Ақлат ба онҷо расида аст, ки битавони ончиро, ки аз тариқи ваҳй эҳтиёҷ дорӣ аз ин китоби осмонӣ, истихроҷ кунӣ ва барои ҳамеша зиндагиятро бо он татбиқ диҳӣ.
Дар воқеъ маънои давраи хотамият ин аст, ки « башарият расидааст ба ҳадде, ки агар қонунро ба ӯ таълим диҳанд, метавонад онро нигаҳдорӣ кунад ва баъд бо нерӯи ақл, аз ҳамин қавонин барои ҳамеша истифода кунад. Ваҳй мукаммили ақл аст ва нотавонии ақлро ҷуброн мекунад. Вақте башар расид ба онҷо, ки метавонад ончиро, ки бояд аз ноҳияи ваҳй бигирад ва нигаҳ дорад ва низ истеъдодаш расид ба онҷо, ки ин усули собитро ҳифз кунад ва ҳамчунин қувваи татбиқ[18] ва иҷтиҳод дар ӯ бошад яъне ҳар ҳодисаеро, ки барояш пеш омад бо як усули куллӣ татбиқ бидаҳад ва он усули куллро меъёр қарор бидаҳад, он замон мешавад давраи хотамият».
«Набояд тасаввур кард, ки ваҳй ва набуват барои ин аст, ки башар даст рӯи даст бигзорад ва ҳамеша ҳалли масоил ва мушкилоти худро ба таври омода ва муҳаё шуда аз ваҳй бигирад. Агар касе чунин тафаккуре дар бораи ваҳй дошта бошад, ҳаргиз наметавонад масъалаи хотамиятро бифаҳмад ва тавзеҳ диҳад. Бояд дид, ки пайғамбарон барои чӣ омадаанд?... Пайғамбар намеояд, то ҷонишини фикр ва ақли башар бошад... наёмадааст, ки тамоми қувваҳои вуҷуди башарро бекор бикунад ва бигӯяд шумо фикр накунед, истидлол накунед, иҷтиҳод накунед, тамоми корҳоро мо баҷои шумо анҷом медиҳем. Ин хилофи назми олам аст. Пайғамбарон мегӯянд; эй башар ҳар чӣ аздасти ту бар меояд худат анҷом бидеҳ ва корҳоеро, ки дар ҳудуди фикр ва ақлу истидлол аст бояд худат анҷом бидиҳӣ ва ҷое, ки аз қувваи ту хориҷ аст мо ба василаи ваҳй туро дастгирӣ ва ёрӣ мекунем...» Албатта миқдори ваҳй, ки башар аз аввали олам то охири он эҳтиёҷ дошта маҳдуд аст, вале башар дар оғоз қобилияти инро надоштааст, ки ҳамон ваҳйи маҳдудро дарёфт карда ва дигар ба пайғамбаре эҳтиёҷ надошта бошад. Лизо пайғамбарон яке баъд аз дигар меоянд ва доиман башарро роҳнамоӣ ва сарпарастӣ мекунанд то онҷо, ки башар худ ба булуғ бирасад ва битавонад тамоми он ваҳйи маҳдудро дарёфт карда бар асоси он зиндагӣ кунад. «Он миқдоре, ки башар ба ваҳй эҳтиёҷ дорад, замоне ба ӯ дода мешавад, ки аввалан қудрат ва тавоноии дарёфти онро дошта бошад ва сониян битавонад онро ҳифз ва нигаҳдорӣ кунад» ва низ битавонад ҳалли масоил ва мушкилоти худро аз он истинбот[19] кунад ва ин аст рози хотамияти дини Ислом.
«Башар дар роҳи такомули худ монанди қофилае аст, ки дар роҳе ба сӯй мақсади муаяне ҳаракат мекунад, вале роҳро намедонад; ҳар чанде як бор ба касе бархурд мекунад, ки роҳро медонад ва бо нишонаҳо ва роҳнамоиҳое, ки аз ӯ мегирад даҳҳо километрро сипарӣ мекунад то мерасад ба ҷое, ки боз ниёзманди роҳнамоии ҷадид аст, бо гирифтани нишонӣ аз ӯ роҳҳои болотаре барояш равшан мешавад ва даҳҳо километри дигрро бо аломате, ки гирифта пеш меравад. Оҳиста оҳиста худ қобилият ва тавоноии бештаре барои фарогирӣ пайдо мекунад ва мерасад ба шахсе, ки (нақшаи куллии) роҳро аз ӯ мегирад ва барои ҳамеша бо дар даст доштани он нақша, аз роҳнамоии ҷадид бениёз мегардад». Ин аст, ки Қуръон бо исрори зиёд динро дар саросари таърихи инсон яке медонад ва фақат як шоҳроҳро пешниҳод мекунад, ки ҳамаи пайғамбарони илоҳӣ башарро ба он ҳидоят мекарданд. Ихтилофи шариъатҳо танҳо фаръӣ ва ҷузъӣ будааст на куллӣ ва аслӣ. Пас ҳамаи пайғамбарон ба як дини воҳид даъват мекардаанд, лекин пайғамбари Ислом дар замоне меояд, ки метавонад ин дини воҳидро ба сурати як тарҳи куллӣ ва ҳамешагӣ ироя кунад.
«Рисолати[20] пайғамбари Ислом, бо ҳама рисолатҳои пайғамбарони дигар ин фарқро дорад, ки аз навъи қонун аст на барнома. Қонуни аслии башарият аст, махсуси як иҷтимоъи тундрав ва кундрав ё рострав ва чаправ нест. Ислом тарҳест куллӣ ва ҷомеъ, ҳама ҷониба ва муътадилу мутаъодил, дарбардорандаи ҳамаи тарҳҳо ва коромад дар тамоми маворид. Дар давраи Ислом, уламо ва раҳбарони уммат, бо истифода аз манобеъи поённопазири ваҳйи исломӣ барномаҳои хосеро танзим мекунанд ва онро ба марҳалаи иҷро мегузоранд.
Қуръон китобе аст, ки рӯҳи ҳамаи таълимоти муваққат ва маҳдуди китобҳои осмонии дигарро дар бар дорад. Ин аст, ки Қуръон худро «Муҳаймин» яъне ҳофиз ва нигаҳбони китобҳои осмонӣ мехонад:
«Ва мо ин китобро ба ҳақ ба тарафи ту фиристодем дар ҳоле, ки тасдиқкунандаи китобҳои пешин ва ҳоким бар онҳо аст». Моида/ 48.
Гуфтугӯ дар бораи шиносоии инсон ва кашфи гушаҳо ва печидагиҳои ӯ аз барҷастатарин ва муҳимтарин масоили давраи ҷадид аст то онҷо, ки метавон гуфт бисёре аз масоили дигарро низ таҳти таъсир қарор медиҳад. Ин, ки сабабҳо ва решаҳои чунин таваҷҷӯҳи сахт чист, худ як баррасӣ ва мутолиъаи ҷиддӣ ва дарозеро металабад, ки аз тавон ва гунҷоиши чунин китоби мухтасаре берун аст. Аммо, ин сабабҳо ҳар чӣ, ки бошад ва ин таъкид ва ҳиммат бар шиносоии инсон аз ҳар куҷо сарчашма гирифта бошад, ончӣ аниқ аст ин аст, ки ҳар мутафаккир ва андешманди динӣ бидуни таваҷҷӯҳ ба шиносоии инсон ва баррасии решаҳо, имконот, истеъдодҳо, ниёзҳо, заъфҳо ва маҳдудиятҳо, орзӯю умедҳо, ноумедиҳо ва афсурдагиҳо ва дардҳо ва дармонҳои инсон, ҳаргиз наметавонад сухани дуруст ва саҳеҳ дар барои инсони имрӯз дошта бошад.
Ин таъкид ва ҳиммати асри ҳозир бар шинохти инсон барои ҳар муслиҳ ва мутафаккири Исломӣ бе таъсир набудааст ва албатта бояд диққат намуд, ки ин муслиҳон аз таъсироти даруни динӣ низ комилан мутаъассир будаанд. Таъкидҳои фаровоне, ки дар ривоят ва оёти Исломӣ дар бораи аҳамияти шинохти инсон омадааст, ҳаргиз як мутафаккири огоҳ ва боҳӯшро бе таъсир намегузорад ва ӯро дар ҳолати бетафовутӣ ва бепарвоӣ дар баробари ин шиносоӣ, раҳо намекунад.
Устоди Шаҳид аз ҷумла касоне аст, ки бо ҷиддият дар ин майдон ворид шуд ва кӯшиши фаровоне дар баёни чеҳра ва симои инсон аз дидгоҳи дину ҳикмат намуд ва бар ин асос бо бисёре аз бардоштҳои роиҷ дар ғарб ба мубриза пардохт.
Дар айни ҳол, қадамҳои баланди устодро дар ин роҳ ҳаргиз набояд ба маънои ба поён расидани ин масир шумурд, чун гарчӣ гомҳои устод баланд аст, вале роҳ тулонӣ аст.
Бо зикри ин муқаддима, акнун ба ихтисор ба кулиёте аз баррасиҳои устод дар бораи абъоди гуногуни инсон мепардозем.
«Имрӯз камтар масъалае ба андозаи баҳсҳои вобаста ба масъалаи шинохт муҳим шинохта мешавад». Аҳмияти мабҳаси шинохт аз онҷо сарчашма мегирад, ки масъалаи шинохт ва инки мо чӣ гуна оламро бишносем решаи ҷаҳонбинии мост ва ҷаҳонбинии мо низ идеология, боядҳо ва набоядҳои моро дунболи худаш дорад. «Аввал бояд биравем суроғи шинохт ва бибинем кадом шинохт саҳеҳ аст ва кадом ғалат ва аслан шинохти саҳеҳ ва шинохти ғалат яъне чӣ?»
Яке аз мабоҳиси муҳим дар бораи шинохт ин аст, ки оё шинохт барои инсон имкон дорад ё на? Мо агар ба Қуръон муроҷиъа кунем хоҳим дид, ки ин имкон барои инсон ҳаст, ки «шинохт»-ро ба даст биёварад. Дар Қуръон, аввалан достони олим шудани одам ба ҳамаи асмо омада аст:
Сониян «Қуръон ошкоро бани одамро даъват ба шинохт мекунад ва мегӯяд, дар ин осмонҳо ва замин назар кунед ва биравед ҳар чӣ ҳаст бишносед; эй инсон худатро бишинос, Худоятро бишинос, замонатро бишинос, ҷомеа ва таърихи худатро бишинос...» бинобар ин «Қуръон, ки даъват ба шинохт мекунад имкони шинохт барояш ҳал шудааст, яъне имкони шинохт аз назари ӯ ҳатмӣ ва яқинист».
Ба ҳамин хотир маъруф аст, ки ҳар кас як ҳисро надошта аз як навъ шинохт маҳрум аст. Чизе, ки дар инҷо муҳим аст ва бояд ба он диққат шавад ин аст, ки «ҳисе шарти лозими шинохт аст, аммо шарти кофӣ нест. Инсон барои шинохт, ба навъе таҷзия ва таҳлил (яъне баррасӣ) ниёзманд аст ва ин кори ақл аст.»
Дар мавриди абзори шинохт Қуръон ояте дорад, ки ошкоро назарашро дар бораи ин абзор баён мекунад. «Ва Худо шуморо аз шиками модаронатон-дар ҳоле ки чизеро намедонистед-берун овард,ва барои шумо гӯш ва чашмҳо ва дилҳо қарор дод,бошад ки сипосгузорӣ кунед.» (сураи Наҳл/78)
Қуръон дар инҷо «баъд аз чашм ва гӯш дилро зикр мекунад, яъне ҳамон қувваеро, ки таҷзия ва таркиб мекунад, таъмим медиҳад, таҳлил ва баррасӣ мекунад. Қуввае, ки нақши бисёр асосӣ дар шинохт дорад.»
Албатта дил дар истилоҳи ирфонӣ ғайр аз ҳис ва ақл буда, яке дигар аз абзорҳои шинохт аст. Гурӯҳе зиёдаравӣ карда дилро танҳо абзори шинохт донистаанд, аммо дар назари Қуръон ин қабул нест. «Қуръон намегӯяд, ки ҳамааш дил бошад ва ақл ҳеч кора бошад. Чун қаламрави инҳоро аз якдигар ҷудо медонад. Қуръон мегӯяд, тазкияи[23] нафс инсонро ба худаш ошно мекунад, аммо намегӯяд агар мехоҳӣ илми тиб ёд бигирӣ тазкияи нафс кун то тиб дар дилат нақш бибандад. Дарси тибро бояд хонд, бояд рафт рӯйи бемориҳо мутолиъа кард ва онҳоро муъолиҷа намуд, рӯй дорӯҳо мутолиъа кард ва...»
«Таъаллум ва ёдгирифтан ва хондани китоб низ яке аз абзорҳое аст, ки таълимоти Исломӣ ба онҳо таваҷҷӯҳ карда ва онҳоро ба расмият шинохтааст».
Аммо дар бораи инки мавзӯъоти шинохт чист, ончи, ки дар як нигоҳи куллӣ метавон баён намуд ин аст, ки «Худо», «ҷаҳон», «инсон», «ҷомеа» ва «замон» мавзӯъоте ҳастанд, ки ҳам шинохтанианд ва ҳам бояд шинохта шаванд.
Калимаи фитрат, ки дар Қуръон омада[25] ба маънои гуна ва навъи хоссе аз офариниш аст. Инсон ба гунаи хос офарида шуда аст. «Фитрати инсон, яъне хусусиёте дар асли хилқат ва офариниши инсон».
Савол ин аст, ки оё инсон фитриёте дорад ё на ва асосан маънои фитриёт чист? Барои ҷавоб додан ба ин савол, бояд се амрро аз якдигар ҷудо кунем: «табиат», «ғариза», «фитрат».
Калимаи «табиат» ё «табъ» ва ё «миҷоз», маъмулан дар мавриди чизҳои беҷон ба кор бурда мешавад. Мо барои чизҳо ба хотири хусусиёти гуногуне, ки доранд табиатҳои мухталифе қоил мешавем. Масалан, мегӯем табиати фалон чиз гарм ё сард аст, табиати оксиген чунин аст, ки қобили сӯхтан аст... «Он хусусияте, ки (дар чизҳо) сабаби таъсиргузорӣ мешавад, исмаш табиат аст. Албатта табиатро дар мавриди ҷондорҳое мисли гиёҳон ва ҳайвонот ва инсонҳо ҳам ба кор мебарем, вале дар он ҷанбаҳое, ки бо беҷонҳо муштараканд».
Калимаи дуввум «ғариза» аст, ки бештар дар мавриди ҳайвонот ва камтар дар мавриди Инсон ба кор бурда мешавад, вале ҳаргиз дар мавриди ҷамод ва набот истеъмол намешавад. «Ҳанӯз касе натавониста аст дуруст тавзеҳ диҳад, ки ғариза дар ҳайвонот чист, вале ин қадр медонем, ки ҳайвонот аз хусусиятҳои даруние бархурдор ҳастанд, ки роҳнамои зиндагии онҳост ва як ҳолате нима огоҳона дар ҳайвонот вуҷуд дорад, ки ба сабаби он роҳи зиндагиашонро меёбанд. Ин ҳолат ёдгирифтанӣ нест».
Ва аммо дар мавриди Инсон луғати «Фитрат»-ро бакор мебарем. «Фитрат монанди табиат ва ғариза як амри зотӣ ва дарунӣ аст, яъне бахше аз сиришти инсон аст (инсон аз аввали офаринишаш дорои фитрат аст, яъне фитраташро касб намекунад, балки онро бо худаш дорад) амрест, ки аз ғариза огоҳонатар аст. Инсон ончиро, ки медонад метавонад нисбат ба он илм пайдо кунад, яъне инсон як силсила фитриёт дорад ва медонад, ки чунин фитриёте дорад. Аз тарафи дигар ғариза вобаста ба масоили моддии зиндагӣ аст, вале фитриёт вобаста ба масоили инсонӣ ва маънавии зиндагист». Ҳол дар баҳси фитрат савол ин аст, ки оё «ин чизҳое, ки имрӯз онҳоро арзишҳои инсонӣ[26] меноманд, решае дар сиришти инсон дорад?
Ин арзишҳо аз назари маъорифи исломӣ, решае дар сиришти инсон дорад ва асосан асолати инсон ва инсонияти воқеъии ӯ дар гарави қабули ҳамин фитриёт аст. Ин ҳарфи муфт ва беҳуда аст, ки мо барои инсон фитриёте қоил нашавем, яъне решае барои арзишҳо дар сиришти ӯ нашиносем ва дам аз «Гумонизм»[27] асолати инсон бизанем».
Фитриёти инсон дар ду ноҳия баҳс мешавад:
1-Ноҳияаи шинохтҳо, даркҳо ва дарёфтҳо.
2-Ноҳияаи хостҳо, майлҳо ва гаройшҳо.
Оё инсон дорои як силсила маълумоти фитрӣ -яъне маълумоти ғайри иктисобӣ- ҳаст ё на? Қуръон дар ин ҷо қоил аст, ки чунин маълумоти фитрие дар инсон вуҷуд дорад.
Албатта «фитриёте, ки Қуръон қоил аст аз навъи фитриёти Афлотунӣ нест, ки инсон қабл аз таваллуд онҳоро медониста ва муҷаҳҳаз ба он маълумот ба дунё омада, балки ба маънои ин аст, ки истеъдоди чунин маълумоте дар ҳар касе ҳаст ба тавре, ки агар бачча ба марҳалае расид, ки битавонад ин маълумотро тасаввур (дарк) кунад, тасдиқи (бовари) онҳо барояш фитрист».
Бинобар ин инсон, дар ноҳияи шинохтҳо як силсила шинохтҳои фитрӣ дорад, ки «усули тафаккур»-и инсон қарор мегиранд. «Ягона роҳ барои арзиш доштани илму фикри башар, қабул кардани фитрӣ будани усули аввалияи тафаккур аст. Бо инкор кардани ин усул барои мо ба ғайр аз шакки ҳамешагӣ чизе боқӣ намемонад».
Оё инсон дар ноҳияаи гароишҳо ва хостҳои худаш як силсила фитриёт дорад ё надорад? Дар ҷавоб бояд гуфт, ки «инсон як силсила гароишҳое дорад, ки аввалан бар асоси худмеҳварӣ (фойда ҷӯӣ) нест ва дуввуман инсон дар виҷдони худ барои ин гароишҳо як навъ қаддосат ва эҳтиром қоил аст, яъне барои инҳо як бартарӣ ва сатҳи олӣ қоил аст. Имрӯза ҳам, тамоми мактабҳои дунё, чӣ аз мактабҳои илоҳӣ ва чӣ аз мактабҳои моддию шаккок, ҳар тавре шуда масоилро дар мавриди инсон матраҳ мекунанд, ки масоили фавқи ҳайвонӣ гуфта мешаванд».
Ин гароишҳои дарунӣ, ки барои инсон як ҳолати қаддосатӣ доранд, ба таври хулоса панҷ қисм ҳастанд, ё лоақал мо фақат панҷ қисм аз инҳоро мешиносем:
1-Ҳақиқатҷӯи: «Инсон мехоҳад ҷаҳон ва чизҳоро ончунон, ки ҳастанд бифаҳмад. Касоне, ки аз ин ҳис истифода карда онро дар худ зинда нигоҳ доштаанд ба марҳалае мерасанд, ки лаззати кашфи ҳақиқат ва илм барои онҳо болотар аз ҳар лаззати дигарест».
2-Гароиш ба хайр ва фазилат: Ин гароиш, гароиши ахлоқист. Инсон бар асоси «худмеҳварӣ» ба сӯи манфиъатҳо гароиш дорад ва ин дар боқӣ мондани ҳаёти инсон, бисёр нақши муҳимеро мебозад. Аммо умуре ҳам ҳаст, ки инсон ба онҳо гароиш дорад «на ба далели инки манфиъат аст, балки ба далели инки фазилат ва «хайри ақлонӣ» мебошад». Гароиш ба ростӣ, тақво, покӣ, назм ва тасаллут бар нафс ва нафрат аз дурӯғ ва зиштиҳо ҳама аз ин ҷумлаанд.
3-Гароиш ба ҷамол ва зебоӣ: «Дар инсон гароише ба ҷамол ва зебоӣ -чӣ ба маънои зебодӯстӣ ва чӣ ба маънои зебо офаринӣ, ки номаш ҳунар аст- ба маънои умумӣ вуҷуд дорад. Инсон зебоиҳои табиатро дӯст дорад. Якҷо, ки як оби соф ва зулол мебинад, як чашма об ва ё як дарё... аз диданаш лаззат мебарад. Аз манзараҳои хеле олии табиат лаззат мебарад, аз манзараи осмон, аз уфуқ ва аз кӯҳҳо... лаззат мебарад. Ва ҳамин тавр аст масъалаи ҳунар, ки худаш навъе зебо офаринист».
Дар мавриди Қуръон метавон гуфт, ки «яке аз ҷиҳоти мӯъҷиза буданаш ба хотири зебоияш, яъне фасоҳат ва балоғат[28] аст ва яке аз бузургтарин сабабҳои ҷаҳонӣ шудани Қуръон ҳамин аст».
4-Гароиш ба халлоқият ва ибдоъ: Халлоқияту офариниш яке аз гароишҳои инсон аст, ки ҳар чанд барои рафъи ниёзҳои зиндагӣ сурат бигирад, боз ҳам барои инсон як ҳадаф ва мақсад аст. Мисли илм, ки гарчӣ васила аст барои зиндагӣ, вале худаш низ як ҳадаф аст. Халлоқият, дар бар гирандаи ҳар навъ ибтикор ва навоварӣ мебошад. Ибтикор ва навоварӣ «дар тарҳҳои иҷтимоӣ, тарҳҳои мамлакатдорӣ, дар барномарезиҳо ва таълифи китобҳо... ва аз инҳо болотар дар назарияҳо ва ҳатто дар умуре монанди шеър, ки ҳам халқ аст ва ҳам зебоию ҳунар».
5-Ишқ ва парастиш: «Назари мо дар тарҳи масъалаи ишқ, бештар тамоюл ба фано шудани ошиқ дар маъшуқ аст, ки мо онро парастиш меномем. Ин чизест, ки бо ҳисобҳои моддӣ дуруст намеояд» ва инсон бар асоси манфиъатталабӣ ва судҷӯӣ ба сӯи он гароиш пайдо намекунанд, балки амрест моварои ҳайвонӣ ва мофавқи сӯд ва манфиъат. «Воқеият ин аст, ки башар ишқро ситоиш мекунад, яъне онро қобили ситоиш медонад. Дар сурате, ки он ишқе ки аз ҷинси шаҳват ва ҷазби манфиъат ва суд аст қобили ситоиш нест».
«Инсон худ як навъ ҳайвон аст. Ба ҳамин хотир бо дигар ҷондорон муштаракоти зиёде дорад». Дар айни ҳол дорои хусусиётест, ки инсонро аз сойири ҷондорон ҷудо карда ва ба ӯ бартарӣ бахшида аст.
«Тафовути асосии инсон бо дигар ҷондорон, ки милоки «инсоният» ба вуҷуд оварандани тамаддун ва фарҳанги инсонӣ мебошад, дар ду ноҳия аст; Бинишҳо ва гароишҳо». Ба иборати дигар, гарчӣ ҳайвоноти дигар низ дорои огоҳӣ, биниш, тамоюл ва гароишҳое ҳастанд, вале дар зиндагии онҳо тамаддун ва фарҳанге дида намешавад ва ин нишондиҳандаи он аст, ки бинишҳо ва гароишҳои мавҷуд дар инсон хусусияти хоссе дорад.
«Огоҳии ҳайвон аз ҷаҳон танҳо ба кӯмаки ҳавосҳои зоҳирии ӯст, ба ҳамин хотир хеле сатҳист ва ба робитаҳои дарунии чизҳо нуфуз намекунад, сониян фардӣ ва ҷузъист ва аз куллият ва умумият бархурдор нест, солисан мнтақаист, яъне маҳдуд ба муҳити зисти ҳайвон аст, робиъан ҳолист, яъне баста ба замони ҳол аст ва аз гузаштаю оянда бурида аст». Пас чаҳор зиндон зоҳирӣ, ҷузъӣ, муҳити зистию замонӣ, огоҳии ҳайвонро маҳдуд кардаанд.
Аз тарафи дигар, хостаҳо ва тамоюлоти ҳайвон «аввалан моддист, аз ҳудуди хӯрдану ошомидан ва... болотар намеравад. Барои ҳайвон хостаи маънавӣ, арзиши ахлоқӣ ва ғайра матраҳ нест, сониян шахсӣ ва фардӣ аст, марбут аст ба худаш ва ҳадди аксар ба ҷуфт ва фарзандаш, солисан минтақаист ва марбут аст ба муҳити зисти худаш, робиъан ҳолист ва ба замони ҳол таъаллуқ дорад».
Пас, огоҳӣ ва тамоюли ҳайвон дар ин чаҳор қаламрав маҳдуд ва маҳсур аст ва агар гоҳе вақтҳо аз ин маҳдуда хориҷ шавад ва масалан дар баъзе ҳайвонот огоҳӣ ба оянда дида шавад ва... ё аҳдоф ва хостаҳое мулоҳиза шавад, ки мутаъаллиқ ба навъ аст на фард, мисли корҳои занбури асал, ҳамаи ин маворид «нохудогоҳ ва ба ҳукми ғариза ва ба фармони нерӯест, ки ӯро офарида ва ҷаҳонро тадбир мекунад».
Аммо инсон дар ин ду ноҳияи шинохтҳо ва матлубҳо басо васеътару густардатар аст ва он маҳдудиятҳои чаҳоргонаро надорад. Огоҳӣ ва шинохти инсон «аз зоҳири чизҳо ва падидаҳо мегузарад ва то даруни зот ва моҳияти онҳо ва робитаҳо ва вобастагиҳои онҳо нуфуз менамояд... ҳам маконро мепаймояд ва ҳам замонро... аз инрӯ, ҳам ба хориҷи муҳити зистии худ огоҳӣ пайдо мекунад то онҷо, ки ба саёраҳои дигар мерасад ва ҳам бар гузашта ва ояндаи хеш илм пайдо мекунад, таърихи гузаштаи ҷаҳон, яъне таърихи замин, осмон, куҳҳо, дарёҳо, гиёҳон ва ҷондорони дигарро кашф мекунад ва дар бораи оянда то уфуқҳои дурдаст меандешад ва ҳатто ба бархе бениҳоятҳо ва ҷовидонагиҳо низ шинохт пайдо мекунад, қонунҳои куллӣ ва ҳақиқатҳои умумӣ ва фарогирандаи ҷаҳонро кашф мекунад ва ба ин васила тасаллути худро бар табиат устувор месозад».
Дар ноҳияи хостаҳо низ «инсон мавҷудест арзишҷӯ ва ормонхоҳ, ормонҳоеро ҷӯстуҷӯ мекунад, ки моддӣ ва ҷузъи нест, балки умумӣ ва фарогирандаи ҳамаи башар аст, ба муҳит ва минтақаи хос ё қитъаи хоссе аз замон маҳдуд намегардад. Ҷанбаи инсонии тамаддуни башарӣ, ки рӯҳи тамаддун ба шумор меравад, зоидаи ин гӯна эҳсосҳо ва хостаҳои башарист». Ин гироишҳо ва тамоюлоти маънавӣ ва олии инсон, бархоста аз имон, эътиқод ва дилбастагиҳои ӯ ба бархе ҳақиқатҳо дар ин ҷаҳон аст, ҳақиқатҳое, ки ғайри фардӣ ва моддӣст, ва асосан «аз навъи манфиъат ва фоида нест».
«Пас натиҷа мегирем, ки фарқи асосии инсон бо ҷондорони дигар илм асту имон».
Ҷондорони дигар дар сохтани ояндаи худ ё аслан нақши огоҳона ва озодонае надоранд мисли (гиёҳҳон) ё фақат нақши огоҳона доранд, яъне бо навъе огоҳӣ аз худ ва муҳити худ таҳти таъсири ҷозибаи як силсила майлҳою хостаҳо қарор мегиранд ва дар ҳифзу нигаҳдории худ барои оянда талош мекунанд (яъне ҳайвонот), аммо нақши инсон дар сохтани ояндаи худаш ҳам огоҳонааст ва ҳам озодона.
«Илм ва имон ҳар кадом нақши ҷудогона дар созандагии ояндаи инсон доранд. Нақши илм ин аст, ки роҳи сохтанро ба инсон нишон медиҳад. Илм, инсонро тавоно мекунад, ки ҳар гуна бихоҳад ояндаро бисозад, аммо нақши имон ин аст, ки инсонро ба сӯи инки худ ва ояндаи худро чӣ гуна бисозад, ки ҳам барои худ ва ҳам барои ҷомеа беҳтар бошад мекашонад. Имон монеъи он мегардад, ки инсон ояндаро бар меҳвари моддӣ ва фардӣ бисозад. Имон хости инсонро роҳнамоӣ мекунад, онро аз маҳдудаи моддиёт хориҷ мекунад ва маънавиётро ҷузъи хостаҳояш қарор медиҳад».
Баъзе гуфтаанд, ки «инсонияти инсон ҳеҷгӯна аслу асос надорад, танҳо сифати ҳайвониаш асос дораду бас; инсон аз асолате ба номи инсоният дар баробари ҳайвонияти худ бархурдор нест.» Яъне фарқи байни инсону ҳайвон нодида гирифта шуда ва инсон баробар бо ҳайвон дониста шудааст. «Тибқи ин назария ва дидгоҳ, на танҳо аслӣ будани гароишҳои инсонӣ, чӣ гароиши ҳақиқатгароӣ, хайргароӣ, зебоигароӣ ва Худогароӣ рад мешавад, балки асолати воқеъгароии инсон дар бораи ҷаҳони ҳастӣ низ нафй мешавад. Зеро, ҳеч назаре наметавонад фақат «назар» бошад, бетарафона бошад, балки ҳар дид ва назаре як гароиши хосси моддиро намоиш медиҳад ва ғайри ин наметавонад бошад. Аҷаб ин аст, ки бархе аз макотиб, ки чунин назар медиҳанд, дар ҳамон ҳол аз инсоният, инсонгароӣ (гумонизм) дам мезананд!!!» Чӣ гуна метавон инсонро дар ҳадди як ҳайвон пойин овард ва дам аз гумонизм ва асолати инсон зад.
«Ҳақиқат ин аст, ки роҳи такомули инсон аз ҳайвоният (ҳайвонсифатӣ)оғоз мешавад ва ба сӯи инсоният камол меёбад. Ин асл, ҳам дар бораи фард сидқ мекунад, ҳам дар бораи ҷомеа. Ҳайвонияти инсон монанди лона ва ошёнаест, ки инсонияти ӯ дар ӯ рушд меёбад ва комил мешавад ва ба ҳар андоза, ки такомул пайдо кунад ба ҳамон андоза ба сӯи истиқлол ва ҳокимият ба дигар ҷанбаҳо қадам бар медорад». Бинобар ин, воқеъяти инсонӣ, яъне арзишҳо, гароишҳо ва ҳақиқатҷӯиҳои мутаъолии ӯ, ҳар чанд ҳамроҳ бо такомули ҳайвонӣ ва моддии ӯст, вале дар айни ҳол асолат дошта ҳаргиз соя ва ё сурат ва ё зодаи буъди моддии инсон нест. Ин умури инсонист, ки метавонад инсонро аз сатҳи ҳайвон болотар оварда ӯро, аз ҳайвон ҷудо кунад ва ҳатто бар сифати ҳайвонии инсон мусаллат шуда, сарнавишти ниҳоии ӯро бадаст гирад.
«Гумонизм, ки каму беш фалсафаи роиҷи замони мост ва ғолибан муддаъиёни равшангарӣ дар бораи он ҳарф мезананд иддаъо мекунанд, ки инсонҳо ҳамаашон як синф (гуна)-и воқеъӣ ба шумор мераванд ва аз виҷдони муштараки инсонӣ баҳраманданд.» Яъне инсонро бояд болотар аз, миллатҳо, фарҳангҳо, мазҳабҳо, рангҳо, забонҳо, нажодҳо ва хунҳо дид ва ба сурати як синф ба ҳисоб овард ва ҳаргӯна бартарӣ, тафовут ва имтиёзро нафй кард. «Эъломияҳое, ки ба номи ҳуқуқи башар дар ҷаҳон мунташир шудааст бар ин фалсафа такя дорад ва овозаи онро дар ҷаҳон пахш мекунад».
«Вале худогоҳӣ, бо инки шакли мантиқӣ дорад ва сару садои фаровоне ба роҳ андохта, камтар воқеият ёфта аст» чаро, ки фақат дар инсонҳои мӯъмин, ки ҳама арзишҳои фитрӣ дар он руйидааст ёфт мешавад. «Расули акрам(с) дар сухани худ, ки Саъдӣ онро иқтибос карда ва бо умумият бахшидани ғалат, харобаш кардааст, ба ҷои, инки бигӯяд: Бани Одам аъзои як пайкаранд, фармуд: Мӯъминон аъзои як андоманд, ҳаргоҳ узве бадард ояд, бо таб ва бехобӣ, бо ҳам ҳамдардӣ мекунанд».
Албатта бояд таваҷҷӯҳ дошт, ки чунин инсонҳои ба инсоният расида, «нисбат ба ҳамаи инсонҳо, балки нисбат ба ҳамаи чизҳо ва ҳатто нисбат ба инсонҳои масх шуда (тағйири шакл дода) меҳрварзӣ ва ҳамдардӣ мекунанд ва лизо Худованд пайғамбарро «раҳмат-ул-лил-оламин»[31] мехонад. Ин гуна инсонҳо ҳатто нисбат ба касоне, ки ба онҳо душманӣ мекунанд, меҳр меварзанд. Алӣ(к) дар бораи ибни Мулҷам, марде, ки қотили ӯ буд мефармуд: Ман зиндагии ӯро дӯст дорам ва ӯ қатли маро».
Касоне, ки муддаъии гумонизм, яъне асолати инсон ҳастанд ва иддаъо мекунанд, ки хоҳони «сулҳи куллӣ» ва «муҳаббати умуми»-и инсонҳо ҳастанд, бояд диққат дошта бошанд, ки чунин ормонҳое «танҳо дар миёни ҷомеаи аҳли имон таҳаққуқпазир асту бас». Шарти расидан ба ин ҳадаф «масъулият надоштан ва кор ба кори гумроҳ ва золим надоштан нест; балки инсонгароии воқеъӣ шадидтарин масъулиятҳоро дар ин заминаҳо металабад.» Вале ҷои шигифт аст, ки муддаъиёни инсонгароӣ таваҷҷӯҳ нокарда ба ин арзишҳои маънивӣ ва масъулиятҳои инсонӣ ва бо дар назар нагирифтани имон ва зарурати он, фарёд аз сулҳу ваҳдати инсонӣ ва ҳуқуқи башар мезананд. «Ҷаҳон амали ҳамаи инсонгароёни ғарбиро, ки эъломияҳои «баланду боло»-и ҷаҳонии ҳуқуқи башарро имзо кардаанд, ҳамеша дида ва мебинад, ниёзе ба шарҳ нест».
Инсони комил ҳамон инсони намуна ва баландмартаба аст, ки шинохти он «аз дидгоҳи Ислом аз он назар барои мусулмонҳо воҷиб ва лозим аст, ки ҳукми намуна ва улгуро дорад».
Барои шинохти инсони комил «як роҳ ин аст, ки бибинем Қуръон дар дараҷаи аввал ва Суннат дар дараҷаи дуввум, инсони комилро бо баёноти худашон чӣ гуна тавсиф кардаанд ва агар чӣ таъбири «инсони комил»-ро ба кор набурда бошанд... дувимин роҳ ин аст, ки касонеро, ки мо мутмаин ҳастем ончунон, ки Қуръон хоста сохта шудаанд бибинем ва мушоҳида кунем.
«Инсони комили Исломӣ (аз назари Ислом) фақат як инсони идеолӣ, хаёлӣ ва зеҳнӣ нест, ки ҳеч вақт дар хориҷ вуҷуд пайдо накарда бошад... худи Пайғамбари Акрам(с) намунаи инсони комил аст, Алӣ(к) ҳам як намунаи дигар аз инсони комил аст».
Дар инки инсони комил кист, макотиб ва назариёти гуногуне вуҷуд дорад:
1-Мактаби ҳикмат ва ақл: «Инсони комил ба ақидаи фалосифа, яъне инсоне, ки ақлаш ба камол расидааст... агар шумо дар ҳикмати назарӣ оламро бо фикр ва истидлол дарк кунед ва дар ҳикмати амалӣ ҳам, ақли худатонро бар нафасатон мусаллат бикунед... шумо як инсони комил ҳастед».
2-Мактаби ирфон: «Камоли инсон дар ишқ ва дар ончи, ки ишқ моро ба он мерасонад аст ва мақсад аз ишқ, ишқ ба зоти ҳақ аст».
3-Мактаби қудрат: «Инсони комил дар ин мактаб, яъне инсони қудратдор, камол яъне қудрат, иқтидор ва зӯр. Дар Юнони қадим суфистоиҳо мегуфтанд ҳақ яъне зӯр. Дар яку ду асри ахир, Ниче файласуфи маъруфи олмонӣ, ин мактабро зинда кардааст».
4-Мактаби заъф: Дар муқобили мактаби қудрат, баъзе дар ҳадди зиёд қудратро таҳқир карда «ва асосан камоли инсонро дар заъфи инсон донистаанд.» Инсони комил яъне инсоне, ки қудрат надорад, зеро агар қудрат дошта бошад таҷовуз мекунад.
Саъдӣ мегӯяд:
Ман он мӯрам, ки дар поям бимоланд
На занбурам, ки аз нешам биноланд.
Зи дасти дидаву дил ҳарду фарёд
Ки ҳарчӣ дида бинад, дил кунад ёд,
Бисозам ханҷаре нешаш зи фӯлод
Занам бар дида то дил гардад озод.
5-Мактаби маърифати нафс: «Дар ин мактаб, худшиносӣ асоси ҳамаи камолот аст... ва фақат рӯи ҳамин як нуктка такя шудааст, ки худатро бишиносӣ... асоси «фалсафаи ҳиндӣ» бар шинохти нафс ва муроқибат ва тарки хостаҳо ва кашфи ҳақиқати худ аст ва аз шинохти худ муҳаббат пайдо мешавад».
6-Мактаби муҳаббат: Дар масеҳият бар муҳаббат ва меҳрварзӣ бисёр таъкид мешавад то онҷо, ки асоси таълимоти Масеҳ дар ҳамин муҳаббату дустӣ ва нафйи ҳаргуна қаҳру хушунат маҳдуд мегардад.
Макотиби дигаре ҳам ҳастанд, ки дар бораи онҳо метавон ба ихтисор гуфт, ки яке инсони комилро инсони бетабақа медонад, яъне инсоне, ки бо дигарон дар як ҳолати баробар зиндагӣ кунад ва дигарӣ (мактаби Эгзистонсиолизм) мегӯяд: «Инсони комил яъне, инсони озод, инсони огоҳ, инсони мутаъаҳҳид ва инсони масъул». Мактаби дигаре ҳам ҳаст, ки мегӯяд: «Агар мехоҳи ба камоли инсонии худат бирасӣ кушиш кун, ки ҳарчӣ бештар аз неъматҳои хилқат бархурдор бошӣ». Илм ҳам, маҳдуд аст ба шинохти табиат барои тасаллут бар он ва ба ҳамин хотир илм ҳам арзишаш ба хотири васила буданаш аст на ба хотири ҳадаф будунаш.
Барои шинохти дидгоҳҳои Ислом дар бораи назариёти боло ва расидан ба як назари ҷомеъ, бояд ба тартиби зер баҳсҳоеро баён кунем:
1- Бар хилофи масеҳият, ки дар қаламрави имон барои ақл ҳаққи мудохила намедиҳад. Ислом ақлро дорои эътибор, мақому манзалати хоссе медонад то онҷо, ки «дар усули дини Ислом, ҷуз ақл ҳеч чизи дигаре ҳаққи мудохила надорад.» Дар айни ҳол, Ислом бар хилофи фалосифа, ақлро фақат «як шохае аз вуҷуди инсон медонад, на тамоми вуҷуд ва ҳастии ӯ» ва имонро ҳамон шинохт ва ҳикмати назарӣ намедонад, балки дар таҳаққуқи имон таслим ва гароишро низ лозим мешуморад ва албатта ҳамаи асолатро ба имон намедиҳад, балки қоил аст, ки «хаймаи саъодат рӯи як поя намеистад. Агар амалро аз имон бигирем як пояро хароб кардаем. Қуръон ҳамеша мегӯяд: «Касоне, ки имон оварда ва корҳои шоиста анҷом доданд». (Бақара \277) имон як рукн ва амал рукни дигари саъодат аст.
2- «Дар ирфон, (тасаввуф) илм ва ақл хеле таҳқир шуда, аммо Ислом дар айни, инки дилро қабул дорад ақлро таҳқир намекунад». Ҳам дилу ишқу сайру сулукро қабул дорад ҳам ақл, фикр, истидлол ва мантиқро. Ба илова, инсони комил дар ирфон фақат дарунгарост ва сар дар гиребони худаш дораду бас[32] «Вале инсони комил дар Ислом агар шаб сар дар гиребони худ фурӯ мебарад ва дунё ва ончиро, ки дар он аст фаромӯш мекунад аммо рӯз дар даруни ҷомеа қарор мегирад». Ислом бар хилофи ирфон, инсонро «як мурғи аз пеш сохтаю пардохта, ки дар олами қудс парвоз мекарда ва баъд дар ин олам дар қафас омада бошад ва вазифааш фақат ин аст, ки зиндонро бишканад» намедонад. Ин як андешаи ҳиндӣ ва як фикри афлотунист.
Аз тарафе Ислом ва «Қуръон, гарчӣ барои худшиносӣ ва оёти анфусӣ[33] низ камоли аҳмиятро қоил аст, бештар аз ирфон ба табиат ва оёти офоқӣ[34] таваҷҷӯҳ дорад» лизо «инсони комили Қуръонӣ дар канори ақлгароӣ ва дар канори дилгароӣ, табиатгаро ҳам ҳаст» ва бар хилофи баъзе аз мутасаввифа,(мактаби сӯфиҳо) дар айни мубориза бо нафс, иззату шарофат ва каромати нафсро ҳам нигаҳ медорад ва ҳаргиз барои ҷиҳод бо нафс иззат ва каромати онро лагадкӯб намекунад.
3- Ислом ба як маъно «қудрат»-ро таблиғ кардааст, қудрате, ки аз он сифоти олияи инсоният монанди меҳрубонӣ, шафқат, раҳму эҳсон ва... бар мехӯрад. Вил Дронт мегӯяд: Ҳеч дине ба андозаи Ислом мардумро ба қудрату қувват даъват накардааст.» Мӯъминин ҳаргиз заъфу сустиро ба худашон роҳ намедиҳанд ва ҳамеша қудрат ва устувории худро ҳифз мекунанд. Яке аз мушаххасоти Пайғамбари Акрам(с) қуввати рӯҳӣ ва қуввати баданӣ буд ва инро таърихи он ҳазрат нишон медиҳад».
Чизе, ки ҳаст набояд аз миёни ҳамаи арзишҳо фақат қудратро дид ва дигар арзишҳоро нодида гирифт. «Дар Ислом қудрат як арзиш аз маҷмуъаи чандин арзишҳои мутаъолист. Қудрат бидуни шак баробар аст бо камол, вале камол баробар бо қудрат нест.» Аз тарафе бояд таваҷҷӯҳ дошт, ки қудрат танҳо дар қудрати баданӣ нест, балки қудрати ирода дар майдонҳои мубориза бо нафси худ аз муҳимтарин қудратҳост... Пайғамбар(с) фармуданд: «Шуҷоътарини мардум касе аст, ки битавонад бар ҳавои нафсонии худ ғолиб шавад».
4- Маҳдуд кардани арзишҳо дар муҳаббат ва худшиносӣ низ иштибоҳ (хато) аст. Инҳо ҳама арзишанд, вале арзишҳое, ки як инсони комил бояд доро бошад маҳдуд дар инҳо нест. Инсон арзишҳои мухталифе дорад, ки ҳамаи онҳоро бояд ба ҳадди камол бирасонад ва илло рушд додани баъзе аз онҳо ҳаргиз инсонро ба камоли ҳақиқӣ намерасонад.
Дар умури иҷтимоӣ низ масъала аз ҳамин қарор аст. Дар иҷтимоъ набояд фақат «абъоди фаннӣ ва ташкилотии зиндагӣ, ки монанди андоми ҷомеа аст» рушд карда ва «абъоди инсонии зиндагии иҷтимоӣ, ки монанди рӯҳи инсоният аст» фаромӯш шавад.
Метавон гуфт, ки инкори аҳамияти тарбият ва ахлоқ имрӯза тақрибан тарафдоре надорад ва ҳатто мулҳидон[35] низ наметавонанд аз ин ҳақиқат фирор кунанд, ки ҷомеаи инсонӣ ҳаргиз бар пояи ҳуқуқу қонуни танҳо устувор намемонад, балки тарбияти саҳеҳ ва ахлоқи некӯе лозим аст, то инсонҳоро ба ҳуқуқу қонун пойбанд созад ва ҳатто камбудҳо ва норасоиҳои онҳоро пур кунад ва хулоса равобити афродро ҳарчӣ инсонитар намояд ва аз ин роҳ монеъи пеш омадани ҳар навъ ошӯб ва бе назми ва бӯҳрони иҷтимоӣ шавад.
Ончӣ дар инҷо муҳим ва қобили диққат аст ин аст, ки тарбияти саҳеҳ ва ахлоқи некӯи инсонӣ чӣ гуна бояд тарҳрезӣ шавад. Бисёре аз мутафаккэрону андешамандони бузурги илоҳӣ, ки таваҷҷӯҳи ҷиддӣ ба нақш ва ҷойгоҳи дин дар арсаи ҳаёти фардию ҷамъии инсонҳо доранд сахт муътақиданд, ки пешниҳоди ҳаргуна тасвир ва симое аз инсони идеоли ахлоқӣ ва тарбият ёфта, ҳамвора бояд бо таваҷҷӯҳи ҷидди ба таълимоти динӣ ва бо илҳом аз ҳидоятҳои ваҳёнӣ сурат гирад. Ваҳй, яъне дини илоҳӣ ҳам дар арсаи тарҳу танзими барномаи тарбият ва ахлоқи инсонӣ нақшофарин аст ва ҳам ба унвони бузургтарин пуштивона барои амалӣ сохтани ин барнома ва мутаъаҳҳид кардани инсон ба ин арзишҳо ҷойгоҳи хос ва болое дорад. Бо канор гузоштан ва нодида гирифтани дини илоҳӣ ҳар ваъда ва ваъиде ва ҳар подошу музде дар ҷиҳати боло бурдани инсон ба майдони тарбият ва ахлоқи инсонӣ сахт ба шикаст хоҳад анҷомид.
Устод Мутаҳҳарӣ аз ҷумла мутафаккэронест, ки бо огоҳӣ ба ниёзи рӯзафзуни инсонӣ ҷадид ба тарбият ва ахлоқи инсонӣ талош намуда то зарурати бозгашти инсони имрӯзаро ба додмони ваҳй ва дини илоҳӣ исбот карда ва нишон диҳад, ки бо ҳама пешрафтҳои илмию иҷтимоъию рифоҳӣ ва... ҳанӯз мушкилот ва гиреҳҳои ин мушкил ҷуз бо роҳгушоиҳои дин ҳал нахоҳад шуд.
Дар мабоҳисе, ки дар бораи илм матраҳ мешавад, бояд як нуктаеро мавриди таваҷҷӯҳ қарор дод ва он « мавзӯъи парвариши ақл ва фикр аст».
Мо ду масъала дорем: Яке масъалаи парвариши ақл ва дигари масъалаи илм. Масъалаи илм ҳамон омӯзиш додан аст, донишомӯз фақат фарогирандааст, мағзи ӯ ба манзалаи анборест, ки як силсила маълумот дар он рехта мешавад. Вале дар омӯзиш кофӣ нест, ки ҳадаф ин бошад. Муаллим бояд нерӯи фикрии донишомӯзро парвариш диҳад ва ӯро ба тарафи истиқлол раҳнамоӣ кунад. Бояд қувваи ибтикор ва навоварии ӯро зинда кунад.
Бисёри ин маълумот ва солҳо дар дарсҳои устодон ширкат кардан ва азёд кардани матлабҳо, агар ҳамроҳ бо фикру таъаққул набошад, ҳаргиз сабаби рушд ва ба камол расидани шахсияти илмии инсон намегардад. «Дар таълиму тарбият, бояд ба донишомӯз фурсати фикру андеша дод ва ӯро ташвиқ ва тарғиб ба тафаккур кард». Ҳамин рушдёфтани фикрии донишомӯз аст, ки бояд ҳадафи дарсхонӣ қарор гирад.
Албатта таваҷҷӯҳ ба ин нукта муҳим аст, ки «тафаккур бе дарсу дониш имкон надорад. Мояи аслии тафаккур дарсхонию донишомӯзист». Ислом ҳам ба илмомӯзӣ аҳамияти фаровоне додааст ва ҳам ба тафаккур, то онҷо, ки ҳардуи инҳоро ибодат хондааст «аммо ончӣ дар боби тафаккур омада бештар аст, масалан чунин омада, ки бартарин ибодатҳо тафаккур аст, ҳеч ибодате монанди тафаккур нест, бештарин ибодати Абузари Ғаффорӣ тафаккур буд ва... »
Бо тафаккур натанҳо инсон ба натоиҷ ва маълумоте даст пайдо мекунад, балки «худи фикр низ рушд мекунад ва вусъат меёбад».
Нуктае, ки дар инҷо бояд бадон диққат шавад ин аст, ки мурод аз «илм» чист? «Аз қадим ин масъала матраҳ буда, ки оё манзури Ислом аз илме, ки онро фариза ва воҷиб хонда чист? Ҳар дастае хостаанд каломи Пайғамбар(с)-ро ба ҳамон ришта маълумоте, ки худашон доштаанд татбиқ кунанд:
Мутакаллимин гуфтаанд мақсуд хусуси «илми калом» аст.
Муфассирин гуфтаанд мақсуд тафсир аст.
Фуқаҳо гуфтаанд мақсуд илми фиқҳ аст ва ҳар кас бояд ё муҷтаҳид бошад ё муқаллид... Имом Ғаззолӣ бист назарро дар ин замина нақл мекунад.» Вале қароини[37] зиёдест, ки «нишон медиҳад назари Ислом маҳдуд дар илмҳои динӣ нест. Агар мақсуд илми хоссе буд Пайғамбари Акрам(с) ба ҳамон илм тасреҳ мекард. Мақсуд, ҳар илми фоиданок ва судмандест, ки ба инсон манфиат расонад». Бале, чизеки ҳаст ҳамаи илмҳо василае ҳастанд барои расидан ба як ҳадафи болотар, яъне худашон мақсуди ниҳоӣ ва ҳадафи аслӣ нестанд. Илме, ки ҳадаф аст ҳамон «маорифи рубубӣ, худошиносӣ, худшиносӣ ва маодшиносӣ» аст. Ҳар илме аз он ҷиҳат лозим ва муфид аст, ки муқаддима ва василаи анҷоми як амал ва як вазифа аст, ва ҳамаи улуми динӣ -ба истиснои маъорифи илоҳӣ монанди илми ахлоқ, фиқҳ, ҳадис, муқаддамоти адабӣ ва мантиқ ҳамин тавранд, яъне василаанд на ҳадаф ва мақсад».
«Баҳси таълиму тарбият, баҳси сохтани инсонҳост.» Ҳол, оё мактабе мисли Ислом ҳаргиз метавонад аз чунин амри муҳиме сухане нагӯяд ва мавзеъе нагирад. Асосан «як мактабе, ки дорои ҳадафҳои мушаххасест ва муқаррароти ҳамаҷонибае дорад ва системи ҳуқуқӣ, иқтисодӣ ва сиёсӣ дорад, наметавонад як системи хоси омӯзишӣ ва парваришӣ надошта бошад. Зеро мактабе, ки мехоҳад дар байни мадум як тарҳи хоси ахлоқӣ ё иқтисодию сиёсӣро пиёда кунад, ҳатман инҳоро барои инсонҳо мехоҳад... ва агар мактабе мисли Ислом бошад, ки дар он ҳам асолати фард ҳифз шудааст ва ҳам асолати иҷтимоъ, қатъан бояд барномае барои сохтани афрод дошта бошад», то ҳам фард сохта шавад ва ҳам иҷтимоъ
1-Таърифи тарбият[39]
«Тарбият иборат аст аз парвариш додан, яъне ба феълият расонидани истеъдодҳои дарунии як чиз. Лизо тарбият фақат дар мавриди ҷондорҳо, яъне гиёҳ ва ҳайвон ва инсон содиқ аст. Ин парвариш доданҳо дар мавриди мавҷудоти зинда ба маънои шукуфо кардани истеъдодҳои дарунии онҳост ва аз ҳаминҷо маълум мешавад, ки тарбият бояд пайрави фитрат, табиат ва сиришти он чиз бошад. Як чиз агар бихоҳад шукуфо шавад ва истеъдодҳояш зоҳир шаванд, бояд талошу кушиш кунад то ҳамон истеъдодҳое, ки дар ӯ ҳаст зоҳир гардад ва агар истеъдоди дарсхондан дар як мурғ вуҷуд надорад, пас мо наметавонем як мурғро таълим бидиҳем, ки масалан риёзиёт ёд бигирад».
Дар оғоз лозм аст, ки нақши тарс ва таҳдидро баррасӣ кунем.
Бо таваҷҷӯҳ ба маъное, ки барои тарбият зикр шуд, баравшанӣ метавон дарёфт, ки «тарс ва таҳдиди инсонҳо омили тарбияти онҳо нест. Истеъдодҳои ҳеҷ инсонеро аз роҳи тарсондан, задан ва таҳдид кардан намешавад парвариш кард. Ҳаминтавр як ғунча гулро намешавад ба зӯр ба шакли гул даровард, зеро дар инҷо аслан омили зӯр ҳукмфармо нест ва нақше надорад».
Дар ривоятҳо бар ин амр таъкид шудааст, ки ҳолатҳои рӯҳиро бояд шинохт ва бар асоси он ҳолатҳои амал кард. Ба ҳамин хотир «ҳатто ибодат ҳам агар бар рӯҳи инсон ҷанбаи зӯру таҳмил дошта бошад натанҳо асари нек намебахшад, балки асари бад низ дорад». Ҳазрати Алӣ (к) дар калимоти қисори Наҳҷ-ул-балоға мефармоянд, ки: қалбҳо, гоҳе майл доранд ва гоҳе бе майлӣ ва руйгардонӣ вақте, ки дидед дил майл ва нишот дорад он вақт ибодатҳои мустаҳабиро ҳам анҷом диҳед аммо вақте дидед, ки майл надорад ба ҳамон фароиз ва воҷибот иктифо кунед.
Нуктаи муҳиме, ки дар инҷо бояд мавриди таваҷҷӯҳи ҷиддӣ қарор бигирад ин аст, ки тарс ва зӯр гарчӣ дар тарбияти фардӣ ва иҷтимоӣ нақше надорад ва омили рушддиҳандаи истеъдодҳои инсон нест, вале дар айни ҳол омили муҳиммест дар фӯрӯ нишондани саркашиҳою инҳирофоти ахлоқӣ. Бинобар ин, тарсу таҳдид «омили парвариш додан ва шукуфо кардан нест вале дар айни ҳол омили лозим ва шарти тарбият ба ҳисоб меояд».
Аммо омилҳои тарбият кадоманд? Агар бихоҳем ба баъзе аз муҳимтарин омилҳои тарбият ва касби ахлоқи саҳеҳ аз назари Ислом ишора кунем, метавонем ин маворидро зикр кунем:
навъи дигар «тафаккури инсон дар бораи худ аст» яъне инсон дар бораи худ биандешад ва худ фикр кунад ва бар асоси он тасмим бигирад.
2-Тақво ва тазкияи[42] нафс: «Тақвою тазкия сабаби парвариши иродаи инсон мешавад ва ба иродаи ахлоқии инсон қудрату тавоноӣ мебахшад».
Тақво дар дунё ба инсон равшанбинӣ медиҳад. « Агар аз Худо парво кунед, барои шумо (нерӯи) ташхиси (ҳақ аз ботил) қарор медиҳад.» (Анфол\ 29) яъне агар дарунатон пок бошад Худо дар дили шумо чизе қарор медиҳад, ки бо он метавонед ҳақоиқро хуб бишиносед.
«Вақте инсон равшанбин шуд, аввалан худашро хуб мебинад, хуб андозагирӣ мекунад ва зиёдтар ё камтар аз ончӣ ҳаст намебинад ва сониян дар асари ин равшанбинӣ, ба ҳукми инки инсон тавре сохта шуда, ки ҷаҳонро бо айнаки вуҷуди худаш мебинад, вақте тақво дошта бошад ва айнаки вуҷудаш пок бошад, ҷаҳонро беҳтар мебинад.»
3-Ибодат ва ниёиш: «Ибодат барои тақвияти ишқу алоқаи маънавӣ ва падид овардани имони мустаҳкам дар инсон лозим аст. Ҳамон тавр, ки имон ба худии худ сарчашмаи ибодат аст, ибодат ҳам тақвият кунандаи имон аст». Агар инсон ба марҳалаи болои ибодату ниёиш бирасад, бештарин таъсири парваришӣ ва тарбиятиро аз он дарёфт менамояд. «Аз ҷумла чизҳое, ки воқеан мо бояд ба он таваҷҷӯҳ дошта бошем ва дар дараҷаи аввал онро дар худ ва фарзандонамон парвариш диҳем, ҳисси парастиш ва ибодат аст». Аъмоли зоҳирии танҳо ва хушк, ки холӣ аз гармию ва огоҳӣ ва ишқ бошад, аслан ибодат нест, то асари тарбиятӣ ва парваришӣ дошта бошад.
4-Муҳаббат: Ихтилофе,ки байни Ислом ва масеҳият вуҷуд дорад на ин аст, ки яке муҳаббатро инкор карда ва дигарӣ онро қабул намудааст, балки ихтилоф ба тафсири гуногуне аст, ки ин ду аз муҳаббат доранд, Дар масеҳият гуфта мешавад, ки «Исои Масеҳ танҳо ба муҳаббат даъват мекард ва дар муҳаббат ҳам миёни инсонҳое, ки бояд ба онҳо муҳаббат шавад фарқ намегузошт, ки Худопараст бошанд ё набошанд, паёрави Исо бошанд ё набошанд». Яъне ҳамин, ки касе инсон буд бояд ӯро дӯст дошт. Вале дар Ислом инсон бо арзишҳои инсонӣ аст, ки лоиқ ва шоистаи муҳаббат аст ва касе, ки ин арзишҳои инсониро надошта бошад «на танҳо инсон нест, балки ҳайвон ҳам нест ва ба таъбири Қуръон аз ҳайвон ҳам чанд дараҷа поинтар аст. Инсонро бояд дӯст дошт ба хотири инсоният, на ба хотири ҳайкал ва қиёфа. Агар инсоне зидди инсон шуд, маънояш ин аст, ки зидди инсоният шудааст ва монеъи роҳ ва такомули инсонҳои дигар шудааст, оё боз мо ба номи «инсондӯстӣ» бояд ӯро дӯст дошта бошем ва аз ин роҳ ба инсоният хиёнат кунем?».
Пас дар Ислом мурод аз муҳаббат «он муҳаббати мантиқист, ки дар ҷоҳои махсусе ҳамроҳ бо хушунат ва ғазаб бошад. Дар Қуръони Карим ба муҳаббат, эҳсон ва некӣ нисбат ба ҳамаи мардум ҳатто нисбат ба куффор тавсия шудааст, аммо дар ҳудуде, ки ин муҳаббат ва некӣ кардан асари нек бибахшад ва илло ин некӣ кардан нест, балки бади кардан аст, ки сурати некӣ дорад».
Дар Қуръон гарчӣ тавсия шуда, ки бадиҳоро бо некиҳо бартараф кунед «Бадиро ба амали (посухи) некӯ дафъ кун» (Мӯъминун\96) аммо агар натавон бо некию эҳсон он бадиро дафъ кард «инҷост, ки дастури анвоъи хушунатҳоро медиҳад, ки ҳадди аълояш ҳамон масъалаи ҷиҳод ва қасос аст, вале ҳамаи инҳо боз аз хайрхоҳӣ ва маслиҳатхоҳӣ сарчашма мегирад.» Яъне дар мавориде «худи муҳаббат, ки решааш қасди хайру эҳсон доштан аст, вуҷуди хушунатро зарурӣ мекунад».
Хулоса, онки агар муҳаббат ба ин маъно бошад, ки ҳарчиро он тараф дӯст дошт ва писандид ва майл кард, ба ӯ бидиҳем, ин яқинан омили тарбияти саҳеҳ нест, на дар сатҳи зиндагии фардӣ ва на дар сатҳи иҷтимоъ. Аммо агар мурод аз муҳаббат ин бошад, ки бар асоси қасди хайру эҳсон ҳарчиро маслиҳати фард ва иҷтимоъ талаб мекунад анҷом диҳем, агарчӣ ин маслиҳат, ҷиҳод ва қасос ва танбеҳ ва хушунат бошад, дар ин сурат муҳаббат омили тарбият ва ба сомон расидани фард ва иҷтимоъ аст.
5- Муроқибат ва муҳосиба: « Эй касоне, ки имон овардаед аз Худо парво кунед ва ҳаркас бояд бингарад, ки барои фардои худ аз пеш чӣ фиристодааст ва боз аз Худо битарсед. Дар ҳақиқат Худо ба ончӣ мекунед огоҳ аст». (Ҳашр\18) Ҳар фарди мӯъмине бояд назар кунад ва диққат намояд дар ончӣ барои фардо пеш мефиристад. Дар мантиқи Қуръони Карим тамоми аъмоли инсон барои фардо ва қиёмати ӯ фиристода ва захира мешавад.
«Уламои ахлоқи Исломӣ бо илҳом аз ин оят масъалаеро матраҳ мекунанд ба номи муроқибат, ки мегуянд ум-ул-масоил, яъне модари ҳамаи масоили ахлоқ аст. Муроқибат, яъне бо худ монанди як шарике, ки ба ӯ итминон надорӣ муъомила кунӣ, мисли як бозрас ҳамеша муроқиби худ бошӣ».
Илова бар муроқибат дар мутуни Исломӣ сухан аз муҳосиба низ рафта аст. Дар Наҳҷ-ул-балоғаи ҳазрати Алӣ(к) чунин омадааст, ки қабл аз, онки дар қиёмат аз шумо ҳисоб бикашанд аз худатон ҳисоб бикашед ва пеш аз, онки дар қиёмат шуморо вазн кунанд худро вазн кунед.
6- Муъошират бо солиҳон ва неко н: «Мо бобе дар мутуни Исломӣ дорем ба номи муҷолисат[43] ва таъсироти неку бади он. Муҷолисат бо солеҳон осори неки фавқулода ва муҷолисат бо бадон осори бади фавқулода, дорад.» Вақте аз ҳазрати Исо(р) савол шуд, ки бо чӣ касе муҷолисат кунем? Фармуданд: «...яъне бо касе муҷолисат кунед, ки дидани ӯ шуморо ба ёди Худо бияндозад ва суханаш бар илми шумо бияфзояд ва амали ӯ тарғибкунандаи шумо ба кори хайр бошад».
Вақте муъошират ва дустӣ ба онҷо расид, ки дари дилҳо ба рӯи ҳам боз шуд « дар инҷост, ки одам бе он, ки худ бифаҳмад асар мепазирад. Шеъри Мавлавӣ шоҳиди ин сухан аст:
Суҳбати солеҳ туро солеҳ кунад ,
суҳбати толеҳ[44] туро толеҳ кунад.
Муҳаббати Пайғамбар, ва муҳаббати ҳар инсони комиле, бузургтарин омили ислоҳ ва тарбияти инсон аст. Агар инсон ба касе алоқа пайдо кунад ва ӯро як фарди идеолу комил талаққӣ кунад ва баъд шефтаи ахлоқу рӯҳонияти ӯ шавад таҳти таъсири ӯ қарор мегирад ва фавқулода дигаргун мешавд».
7-Ҷиҳод: Инсон гӯшаҳои мухталифе дорад, ки ҳар қисматеро омили хосе ислоҳ мекунад ва ҳаргиз наметавон ҳамаи гӯшаҳои инсонро бо як омил сомон дод ва ислоҳ кард. Маслан муҳаббати авлиёи илоҳӣ бо инки омили бисёр аҷибест ва дар созандагии инсон бисёр нақш дорад, вале дар айни ҳол наметавонад ҷонишини ҳамаи омилҳои дигар шавад. Ин омил наметавонад ҳамаи хомиҳои инсонро ба пухтагӣ табдил кунад ва ҳамаи ғунчаҳои ӯро ба сурати гул дар оварад.
«Ҷиҳод як омили тарбиятист, ки ҷонишин надорад, яъне имкон надорад, ки як мӯъмини мусулмони ҷиҳодрафта бо як мӯъмини мусулмони ҷиҳод нарафта ва ҷиҳод надида аз назари рӯҳия яксон бошад. Чунин чизе маҳол аст. Аз пайғамбари Ислом ҳадисе дар сунани Аби Довуд омадааст, ки фармудаанд: «Мусулмоне, ки ҷиҳод накарда ё лоақал дар дилаш ҳадиси ҷиҳодро надодааст, агар бимирад воқеан бар шӯъбае аз нифоқ мурда, яъне ҳатман холӣ аз як навъ нифоқ набудааст». Албатта ин аз нифоқҳои пинҳон аст, ки худи одам ҳам намедонад мунофиқ аст, вале воқеан мунофиқ аст.
8. Кор: Истеъдодҳо ва нерӯҳои пинҳон дар инсон ба сабаби кор аёну ошкор мешавад. Агарчӣ кор сохтаи инсон аст, аммо дар айни ҳол худи кор низ созандаи инсон ҳам ҳаст, « ҳам тарбият бар кор муқаддам аст ва ҳам кор бар тарбият... инсон созанда ва офаринанда кори худаш ҳаст ва ҳам кор холиқ ва офаринандаи рӯҳ ва чӣ гунагии инсон».
Яке аз нақшаҳои муҳимме, ки кор дар созандагии инсон дорад ин аст, ки нафси инсонро ба худ машғул дошта аз ин тариқ хаёлоту офоти онро пешгирӣ мекунад. Агар қувваи хаёл озод бошад, фасоди ахлоқии инсон аст. Ҷумлаест аз Ҳазрати Алӣ (к), ки фармудаанд: «Агар ту нафсро ба коре машғул накунӣ, ӯ туро ба худаш машғул медорад».
Нуктаи қобили таваҷҷӯҳ ин аст, ки кор бояд мутобиқи истеъдоди инсон ва мавриди алоқаи ӯ бошад, ки дар ғайри ин сурат «агар инсон онро фақат ба хотири даромад ва музд анҷом диҳад, ин осори тарбиятӣ надорад ва шояд фосидкунандаи рӯҳ ҳам бошад». Албатта инсон бо ҳар коре худро ба имтиҳон мегузорад ва аз ин тариқ заъфҳо ва тавоноиҳои худро меёбад. «Инсон бо кор худро кашф мекунад ва худкашфкардан беҳтарин кашфҳо аст. Агар даст ба коре зад ва дид истеъдодашро надорад кори дигаре ва баъд кори дигареро интихоб кунад то ниҳоятан кори мавриди алоқа ва мувофиқ бо истеъдодашро ба даст овард. Вақте он корро кашф кард ва пазируфт завқ ва ишқи аҷоиб пайдо мекунад ва аҳамият намедиҳад, ки даромадаш чиқадар аст он вақт аст, ки шоҳкорҳоро ба вуҷуд меоварад, шоҳкорҳо сохтаи ишқ ҳастанд на пулу даромад».
Инсон дорои ду маркази муҳим, яъне ақлу дил аст, ки ҳар ду, навъи хосе аз фаолиятҳо ва таҷалиёти рӯҳӣ мебошанд. «Фикр ва андеша, дурандешӣ ва ҳисобгарӣ, мантиқу истидлол ва илму фалсафа, аз таҷаллиёти маркази ақл аст ва хостан ва шефта шудан ва орзӯ кардан ва ба ҳаракат овардан аз маркази дил сарчашма мегирад. Аз даруни дил ҳарорату ҳаракат бар мехезад ва аз даруни ақл ҳидояту равшаноӣ».
Ин ду марказ дар баъзе ҷойҳо бо ҳам ҳамоҳангӣ доранд, яъне «чизеро дил меписандад ва ақл ҳам хубии онро тасдиқ ва эътироф мекунад». Дар ин маворид мушкиле рух намедиҳад. Аммо дар баъзе ҷойҳо ин ҳамоҳангӣ вуҷуд надорад. Инҷост, ки зарурати тарбияти ақлонӣ худро намоён месозад чаро, ки агар тарбияти ақлонӣ набошад, инсон зери тасаллути майлу хостаҳои табоҳкунанда қарор гирифта ба аз байн рафтани рӯҳу равон ва ҳатто ҷисм мубтало мегардад. «Инсон, барои инки аз чанголи ҳокимияти шаҳватҳои табоҳ кунандаи ҷисту ҷон, ақлу имон ва дунёю охират наҷот пайдо кунад, роҳе ғайр аз раҳи қувват бахшидани нерӯи ақлӣ надорад. Яке аз роҳҳои қувватбахшӣ ин аст, ки таъақул ва тафаккур дар корҳо, барояш одат шуда монад ва аз зуд тасмимгирӣ бипарҳезад. Инсон бояд аз мантиқ пайравӣ кунад на аз эҳсосот. Танҳо гузаштани умр кофӣ нест, ки инсонро марди мантиқу таъқул кунад, балки ин фазилати ахлоқӣ низ монанди ҳамаи фазоили дигари ахлоқӣ ба тамрину муморисату муҷоҳидат эҳтиёҷ дорад; аввалан андӯхтаи илмӣ ва сармояи фикрӣ лозим аст, дуввуман инсон бояд муддате бо заҳмат худро водор кунад, ки дар пешомадҳо ва тасмимҳо зиёд фикр кунад ва то оқибати ҳар касеро комилан насанҷад ба ҳаяҷоноти дарунии худ аҳамият надиҳад. Аз суханони Расули Акрам(с) аст, ки фармуданд: Нигаронии ман бар умматам аз ноҳияи фақр нест, нигаронии ман аз ноҳияи бадии тадбир ва камии мантиқу истидлол аст».
Ин рушд ва табияти ақлонӣ дар инсон сабаби пайдоиши хусусиётест, ки теъдоде аз онҳоро баён мекунем.
1-Арзёбӣ ва наққодӣ:
Пас башорат деҳ ба он бандагони ман, ки ба сухан гӯш фаро диҳанд ва беҳтарини онро пайравӣ кунанд».Зумар\17 Аз муҳимтарин сифоти ақл ҳамин ҷудокардани сухани дурӯғ аз сухани рост аст. Ояти Қуръон мегӯяд; башорат бидеҳ бандагонро онон, ки суханро мешунаванд, вале ҳаминки шуниданд рад ё қабул намекунанд, балки онҳоро наққодӣ мекунанд, бо тарозӯи ақл бар мекунанд ва баъд аз беҳтарин бахшҳои он пайравӣ мекунанд. Дар ҳадис омада, ки «барои ҷаҳолати инсон ҳамин бас, ки ҳарчӣ мешунавад, нақл кунад».
2-Оянданигарӣ:Зиндон нашудан дар замони ҳол ва дидани оянда ва оқибати корҳо аз корҳои муҳиммест, ки дар суханони Пайғамбари Ислом(с) бар он таъкид шуда аст. Ҳазрат ба марде, ки аз ӯ дархости мавъиза кард, баъд аз инки се бор аз ӯ аҳд гирифт, ки ба ин ваъз амал кунад, фармуданд: «... ҳар кореро, ки ба он тасмим мегирӣ, он охирҳояшро нигоҳ кун». «Охирбинӣ» дар адабиёти Исломӣ ҳам омадааст.
Ин ҳаво пур ҳирсу ҳоли бин бувад
ақлро андеша явмуд-дин[46] бувад,
Ҳарки охир бин бувад ӯ мӯъмин аст
ҳарки охурбин будвад ӯ бе дин аст.
3-Раҳои аз ҳукумати талқиноти муҳиту одат ва халосӣ аз пайравии кӯр-кӯрона аз дигарон: Гумроҳони ҳар қавме ба пайғамбарони худ эътироз мекарданд, ки ту чаро омадӣ ва мехоҳӣ моро аз суннатҳои гузаштаи падаронамон мунсариф бикунӣ...
Пайғамбарон, дар баробари ин фикр ва гароиши нодуруст, ақли мардумро бедор мекарданд ва мегуфтанд: «Оё ҳатман онҳо бояд пайрави падарони худ бошанд, ҳарчанд онҳо бе ақл ва нодон буда ва ҳаргиз ба ҳақу ростӣ роҳ наёфта бошанд». Бақара\170 яъне агар падарони шумо нодон буданд ва ақлашон ба ҷое намерасид ва чизе намефаҳмиданд оё боз бояд аз онҳо пайравӣ кунед?»
Барои инсонҳое, ки рушди ақлонӣ ёфтаанд, суннатҳо ва суханони бузургон то онҷо шоистаи пайравист, ки мутобиқ бо ақл, хирад ва мантиқ бошад. Ҳатто роҳеро, ки аксарияти инсонҳо интихоб мекунанд, барои онҳо эътибор надорад магар онки мантиқӣ ва дар ҷиҳати ҳақиқат бошад. Афроди оддӣ бо худашон мегуянд «хуб аст бо ҳам аз ҳамон роҳе биравем, ки ҳама мераванд, ниҳояташ ҳарчӣ бар сари онҳо омад бар сари мо ҳам меояд. Аммо Қуръон мегӯяд на, роҳшинос бошед, ба мардум чӣ кор доред, аксариятро пайравӣ накунед».
4-Бетафовутӣ нисбат ба қазоватҳои[47] мардум: «Қазоватҳои мардум дар бораи инсон набояд барои ӯ меъёр бошад... Дар ривоятҳои исломӣ таъкид шудааст, ки тамоман ба қазовати мардум аҳамият надиҳед ва даъват шудааст ба истиқлоли фикр ва ақл... Имом Содиқ(р) мефармоянд: «Ту агар чормағзе дошта бошӣ ва ҳар касе ба ту мерасад бигӯяд чӣ лӯълӯи[48] олие дорӣ, вақте худат медонӣ, ки чормағз аст, набояд дар ту асар дошта бошад. Ҳоло агар ту лӯълӯе дар даст дошта бошӣ, ҳар кас ба ту бирасад ва бигӯяд дар дасти ту чормағз аст набояд ба он гуфта аҳамият бидиҳӣ».
Ахлоқро маъмулан чунин таъриф мекунанд, ки «иборат аст аз илми зистан», ахлоқ дар воқеъ мехоҳад ба мо бигӯяд, ку чӣ гуна бояд зист ва «зиндагии нек барои инсон кадом аст? Ва одамиён чӣ гуна бояд амал кунанд?»
Дар даруни корҳои ахлоқӣ ин маъно хобидааст, ки бояд он кор боарзиш ва муқаддас ва мутаолӣ бошад.
«Арзиш доштан ва бартар аз феъли оддӣ будан ҷузъи мафҳуми феъли ахлоқист ва дар ҳақиқат, ончӣ марбут ба ахлоқ аст танҳо ин нест, ки чӣ гуна бояд зист, балки ин аст, ки барои боарзиш ва муқаддас ва мутаолӣ зистан чӣ бояд кард?»
Ахлоқ ин дастури чӣ гуна зистанро дар ду ноҳия ба мо медиҳад: Яке дар ноҳияи чӣ гуна рафтор кардан, ки бо аъмоли инсон робита дорад ва дигар дар наҳияи чӣ гуна будан, ки бо хулқу хӯйҳо ва хислатҳои инсон иртибот дорад».
1-Таваккал:«Таваккал дар муқобили ҷаҳду кушиш нест, ки бигӯем ё бояд ҷаҳду талош кард ё таваккал. Таваккал яъне ин ки инсон ҳамеша ба ончӣ хостаи ҳақ аст амал кунад ва дар ин роҳ ба Худо такя кунад, ки Худованд пуштибони ҳақ аст». Бинобар ин дар амалҳои ботил ва роҳҳои ҳаром, таваккал кардан бемаъно ва номумкин аст.
Метавон таваккалро монанд кард ба, ин ки фурӯшандае хуб будани моли худро тазмин кунад ва мо ба ин тазмин итминон ва яқин пайдо кунем ва колоро бихарем. Ҳоло, агар ба тазмине, ки анбиё нисбат ба роҳи ҳақ додаанд итминон кунем, дар воқеъ таваккал кардаем. Пайғамбарон роҳи ҳақро нишон дода «ва аз тарафи Худо онро тазмин кардаанд, ки ҳар кас ин роҳро биравад ба натиҷа мерасад, Худованд ин оламро тавре сохтааст,ки ҳамеша аз касоне, ки ҳақ ва ҳақиқатро мепазиранд, ҳимоят мекунад. Онҳо мегӯянд дар роҳи Худо ҷиҳод кунед, ки агар ба роҳи Худо биравед аз навъе ҳимояти илоҳӣ бархӯрдор хоҳед шуд».
Пас маънои таваккал нишастан ва коре накарда ба Худо такя кардан нест. Кор накардан ва даст рӯи даст монда нишастан тазмин ва таъйиде намехоҳад. Дар оятҳои Қуръон чунин омадааст, ки таваккал ҳамроҳ бо талошу кӯшиш аст, на даст кашидан аз ҷиҳод ва талош. « Чаро мо бар Худо таваккул ва эътимод накунем ва ҳол онки Худо роҳро ба мо нишон дода ва албата мо он роҳро хоҳем рафт ва ҳарчӣ шумо моро шиканҷа диҳед мо сабр ва истиқомат хоҳем кард, эътимод кунандагон бояд танҳо бар Худо эътимод ва таваккул кунанд». (Иброҳим\12) ин оят нишондиҳандаи забони ҳоли ҳамаи пайғамбароне аст, ки баъд аз Нӯҳ(а) омадаанд. Дар ин оят таваккал чунин маъно шуда, ки аз нерӯи ботил наҳаросед ва ба Худо эътимод кунед ва роҳи ҳақро бипаймоед.
2-Авфу гузашт. 3-Некӣ дар муқобили бадӣ: Агар инсон нисбат ба ҳаққи шахсии худ гузашт кард, як амали ахлоқӣ анҷом додааст. «Пайғамбари Акрам(с) дар ҳадиси шарифе мефармоянд: Эй Алӣ, се хислат аз ахлоқи каримааст: Бипайвандӣ бо касе, ки аз ту қатъи робита кардааст, Бибахшӣ ба касе, ки чизеро аз ту дареғ доштааст,
Гузашт кунӣ аз касе, ки ба ту ситам намуда». Дар ин ривоят на танҳо даъват ба авфу гузашт шуда, балки даъват шуда то бадиро бо некӣ ҷавоб бигӯем. «Хоҷа Абдуллоҳи Ансорӣ, ки марди орифи ворастае будааст, мегӯяд: Агар касе бадӣ кунад ва инсон ҳам дар баробари ӯ бадӣ кунад, ин монанди рафтори як саг аст. Некиро ба некӣ ҷавоб додан низ монанди рафтори як улоғ[51] аст, аммо бадиро ба некӣ ҷавоб додан кори Хоҷа Абдуллоҳи Ансорист».
«Яке аз равшантарин намунаҳо барои муарифии мактаби ахлоқии Ислом дуои Макоримулахлоқи Имом Саҷҷод(р) аст. Дар инҷо барои намуна ба фарозҳое аз ин дуъо, ки ба мо ёд медиҳад, ки инсони мусулмон чӣ гуна бояд бошад ишора мекунем: «Худоё бар Муҳаммад ва хонадони Муҳаммад дуруд бифрист ва маро тавфиқ деҳ то ба касе, ки фиребам дод бо насиҳат ҷавоб гӯям ва бо касе, ки аз ман дурӣ гузид бо некӣ ва эҳсон муъомила кунам ва ба ҳаркас, ки маҳрумам кард, бахшиш намоям ва ба он касе, ки маро раҳо кард, бипайвандам ва касеро, ки ғайбат ва бадгӯиям намуд ба некӣ ёд кунам ва хубиҳоро шукр гӯям ва аз бадиҳо чашм бипушам».
4-Навъи дустӣ. 5-Нафйи худхоҳӣ. 6-Нигоҳ доштани иззату каромати нафс: «Аксари мактабҳои ахлоқии дунё меъёри ахлоқро мубориза бо худхоҳӣ ва худпарастӣ медонанд». Инсон бояд девори худхоҳиро, ки миёни ӯ ва дигарон фосила шудааст бардорад.
Дар инҷо бояд таваҷҷӯҳ дошт, ки «он худе, ки бояд шикаста шавад, ҳамон аст, ки ба ӯ нафспарварӣ ва нафъпарастӣ (шаҳват парастӣ) мегӯем. Вале дар айни ҳол як навъ худи дигар аст, ки бояд онро парвариш дод ва тарбият кард ва набояд гузошт нобуд шавад, зеро бо нобуд шудани ӯ решаи ахлоқи исломӣ ба куллӣ қатъ мешавад.» Мубориза бо нафс, худхоҳӣ ва худпарастӣ ба маънои нодида гирифтани каромат ва шарофат нест. «Ислом бо нафспарастӣ ба маънои шикампарастӣ, занпарастӣ, пулпарастӣ, ҷоҳпарастӣ ва ғайра мухолиф аст, вале тавсия мекунад, ки иззатхоҳӣ ва каромати нафсро бояд тақвият кард», яъне инсон бояд ба гавҳари рӯҳу нафси худ таваҷҷӯҳ кунад ва каромати онро дарёбад ва дар ин сурат аст, ки онро аз пастиҳо дур нигоҳ медорад. Ҳазрати Алӣ(к) дар Наҳҷ-ул-балоға мефармояд: «Ҳар кас, ки нафсаш барояш иззату шараф дошта бошад